19. Yüzyılda Çorum: Nüfus, Mahalleler ve Göçmen Yerleşimleri

19. yüzyıl, Çorum kentinin yönetimsel konumu, nüfusu ve mahalle dokusu açısından önemli değişimlerin yaşandığı bir dönem oldu. Çorum Tarihi kitabında Sevgi Aktüre’nin kaleme aldığı bölüm, dönemin idari kayıtlarına (Ankara Vilayeti salnameleri, şer’iyye sicilleri, seyahatnameler) dayanarak bu değişimi ayrıntılı biçimde izliyor.

Sancak Merkezinden Kaza Merkezine, Yeniden Sancağa

17. yüzyılda Çorum, eyalet merkezi Sivas olan Rumiyye Suğra Eyaleti’ne bağlı bir sancak merkeziydi ve bu konumunu 1831’deki ilk Osmanlı nüfus sayımına kadar korudu. Aynı yıl sancak Sivas’tan alınıp Ankara’ya bağlandı, 1836’ya kadar Ankara sancağına bağlı bir kaza olarak kaldı, bu tarihte yeniden sancak oldu. Başka bir kaynağa göre ise 1841’de Sivas’tan alınıp Ankara vilayetine bağlandı; 1843’te İsmet Paşa Ankara-Çankırı-Çorum sancakları mutasarrıflığına, 1856’da Rıdvan Paşa Çorum-Kayseri sancakları mutasarrıflığına, 1858’de Elhac Mustafa Asım Paşa Çorum-Amasya sancakları mutasarrıflığına atandı (Çorum Tarihi, s. 145-146).

1864 tarihli Teşkilatı Vilayet Nizamnamesi ile Çorum’un kazaları dağıtıldı: İskilip Çankırı sancağına, Osmancık Amasya’ya bağlandı; Çorum’un kendisi ise kaza hâline getirilerek Sungurlu ile birlikte Yozgat sancağına bağlandı. 1867’de düzenlenen bir vakfiyeden Çorum’un bu tarihte Ankara vilayetine bağlı Yozgat sancağının bir kaza merkezi olduğu anlaşılıyor; 1890’da da durum aynıydı. 1891’de Yozgat sancağından Sungurlu, Kastamonu vilayetinden İskilip ve Amasya sancağından Osmancık kazalarının birleştirilmesiyle Çorum yeniden sancak merkezliğine yükseltildi; örgütlenme 1895’te tamamlandı. Bu tarihte Çorum Sancağı’na bağlı kazalar ve köy sayıları şöyleydi: Çorum (merkez) 185 köy, Hüseyinabat 87, Sungurlu 104, İskilip 115, Osmancık 49 ve Kargı 34 köy — toplam 574 köy (Çorum Tarihi, s. 146-148).

Nüfus Artışı

Merkez kazanın köyleriyle birlikte nüfusu 1895 civarında yaklaşık 30.000 kişiydi; bu sayı 1907’de 59.609’a, 1914’te ise 84.936’ya çıktı. Kitap, bu artışın ne kadarının kaza sınırlarının değişmesinden kaynaklandığının bilinmediğini, ancak tarım ve hayvancılığın gelişmesinin bölgesel nüfus artışının en önemli etkeni olduğunu belirtiyor (Çorum Tarihi, s. 148).

Kentin kendi nüfusu da (köyler hariç) aynı dönemde belirgin bir artış gösterdi: 1835-1837’de 7.600, 1850’de 8.000-10.000, 1876’da 15.463, 1890’da 12.000-13.000, 1893’te 16.629, 1900’de 17.267, 1902’de 17.922 ve 1907’de 18.858 kişi (Çorum Tarihi, s. 161-162).

Göçmen Mahalleleri

19. yüzyıl sonundaki nüfus artışında dış bir etmen de kente yerleşen göçmenlerdi. Kafkasya, Kırım ve Balkanlar’dan Anadolu’ya yönelen göçler 1785’te başlayıp 1912’ye kadar sürdü ve etkilerini daha çok kırsal alanlarda gösterdi; ancak Çorum kenti de 19. yüzyıl sonunda bir grup göçmenin yerleştiği ve yeni mahalleler kurduğu kentlerden biri oldu. 1882-1892 yılları arasında kentte kurulan İcadiye, Hamidiye, Selimiye ve Mahmudiye mahalleleri, göçmenlerin iskân edildiği mahallelerdir; bunların bir kısmı kentin en dış mahalleleridir ve kuruldukları alanlar daha önce boşken göçmenlerle kullanıma açılmıştır. Eskiden köy olup sonradan kente katılan Hıdırlık ile Kale’nin güneyindeki Harmanlı da eklenince, 19. yüzyıl sonunda Çorum’da toplam yedi yeni mahalle ortaya çıkmış oluyor (Çorum Tarihi, s. 162-163).

Mahalle Sayısındaki Dalgalanmalar

Kentteki mahalle sayısı, 16. yüzyıl sonundan 20. yüzyıl başına kadar geçen yaklaşık üç yüz yıl içinde şöyle değişti: 1595-1596’da 64 mahalle; 1648-1660’ta 42 mahalle (4300 hane); 1824-1836’da 47 mahalle; 1876’da 46 mahalle (3604 hane); 1900’de 48 mahalle (4343 hane); 1902’de 48 mahalle (4268 hane); 1907’de 44 mahalle (3673 hane). En dikkat çekici değişim, 16. yüzyıl sonu ile 17. yüzyıl ortası arasındaki yaklaşık 50 yıllık kısa dönemde mahalle sayısının 64’ten 42’ye düşmesidir (Çorum Tarihi, s. 163-164).

Kitap bu düşüşün nedenlerini üç başlıkta topluyor:

• Doğal afetler: kentin sık yaşadığı deprem, su baskını ve kıtlıklar bazı mahallelerin terk edilmesine yol açtı (ayrıntı için Çorum Depremleri ve Doğal Afetler sayfasına bakılabilir).
• Eşkıyalık ve yönetim sorunları: 16. yüzyılın ikinci yarısı ile 17. yüzyıl başında Çorum, Celali isyanları ve eşkıyalık olaylarından ağır biçimde etkilendi. 1560’ta Çorum sancakbeyi, Divan’a gönderdiği şikâyette sancakta hırsız ve eşkıyanın yoğunluğundan söz ediyordu; 1574-1577 arasındaki üç yıllık kısa dönemde sırasıyla Mahmut Bey, Yusuf Bey ve Hacı Ahmet Paşa sancakbeyi olarak görevlendirildi. 1595’te eşkıya lideri Canfedaoğlu’nun Çorum’da idam edilmesi halkı tedirgin etti; esnaf dükkânlarını kapattı, halk göç etmeye hazırlandı. 1601’de Karayazıcı Çorum sancakbeyiyken eşkıyalık sürüyordu; aynı yıl Celali lideri Deli Hasan, Çorum’dan geçip Ankara’yı kuşattı. 1604’te Tavil Halil yönetimindeki Celali sekbanları Çorum’u yakıp yıktı; halk dağlık yerlere sığındı ya da köylerini palankayla çevirdi. Yüksek vergiler de kentin ekonomisini bozdu — Karayazıcı’nın sancakbeyliği için Şeyhülislam’a verdiği 30.000 altın rüşveti, halktan birkaç kat fazlasıyla topladığı belirtiliyor. Devlet 1609’da Çorum Kalesi’ne bir “varoş” inşası emretti; bazı yazarlar bu dönemde Çorum’a “Celali Yatağı” adının takıldığını yazar. Sorunlar 18. yüzyıl sonunda (1792 tarihli bir valilik yazışmasına göre) ve 19. yüzyıl başında da sürdü; 1812’de İçel sancağı mutasarrıflığına atanan Abidin Paşa, Çorum ve çevresinin Cabbarzadeler’e “malikâne” olması nedeniyle buraya gitmek istemedi (Çorum Tarihi, s. 165-167).
• Mahalle sınırı ve isimlerindeki değişiklikler: zaman içinde nüfusu azalan bazı mahalleler diğerleriyle birleşip adlarını yitirirken yeni adlarla yeni mahalleler de ortaya çıktı. Kitabın karşılaştırmalı tablosuna göre Eymir Halife, Etçi Ali, Emir Hacı, Hacı Halil, Hoca Hamza ve benzeri pek çok mahalle adı yalnız 1595 öncesi kayıtlarda geçip sonradan kayboldu; buna karşın Akpınar, Medrese (eski adıyla Tabakhane), Hacı Yusuf, Kubbeli, Gülabi Bey, Şeyhler, Çöplü, Tepecik ve Sofular gibi mahalleler 20. yüzyıl başına kadar adlarını korudu. 19. yüzyılın ilk çeyreğinde 47, 20. yüzyılın ilk çeyreğinde 46 mahalle bulunması, bu dönemde kent yönetiminde sağlanan düzen ve sürekliliğe bağlanıyor (Çorum Tarihi, s. 167-169).

Çorum’un Oğuz boylarıyla bağlantılı erken yerleşim tarihi için Çorum Tarihçesi sayfasına, kentin en eski üretim kolu olan dericilik ve Tabakhane Mahallesi için Çorum’da Tabakhanecilik ve Dericilik Geleneği sayfasına bakılabilir.

Kaynaklar

• Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi; yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2020 (3. Bölüm: “19. Yüzyılda ve 20. Yüzyıl Başında Çorum”, Sevgi Aktüre), s. 145-149, 161-169. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2026/01/corumtarihi.pdf

Sık sorulan sorular

19. yüzyıl sonunda Çorum'da hangi göçmen mahalleleri kuruldu?

Çorum Tarihi kitabına göre 1882-1892 yılları arasında kurulan İcadiye, Hamidiye, Selimiye ve Mahmudiye mahalleleri, Kafkasya, Kırım ve Balkanlar'dan gelen göçmenlerin yerleştirildiği mahallelerdir.