Çorumca (Çorum Ağzı) ve Çorum Sözlüğü
Çorumca, Çorum ve ilçelerinde konuşulan yöresel ağzın halk arasındaki adıdır. Ayrı bir dil değil; Türkiye Türkçesinin Anadolu ağızları içinde, kendine özgü ses özellikleri ve çok zengin bir söz varlığıyla tanınan bir yöre ağzıdır. Merdivene badal, pencereye toplu, hindiye culuk, erkek çocuğagobel denen bu ağız; "Gel heeri! Ecik oturalık" gibi cümleleriyle Çorum dışından birine ilk duyuşta şaşırtıcı gelebilir.
Çorum ağzı hangi grubun içinde?
Anadolu ağızlarının sınıflandırılması üzerine yapılan çalışmalarda Çorum ağzının yeri iki biçimde açıklanır. Ahmet Caferoğlu, Anadolu ağızlarını dokuz kümeye ayırdığı çalışmasında Çorum ili ağızlarını Amasya-Ankara (kısmen Yozgat) ağızları bölgesine koyar. Leyla Karahan ise Çorum ağızlarını Batı Grubu Ağızları içinde sayar ve merkez ile İskilip (dağ köyleri dışında), Bayat, Kargı ve Osmancık ağızlarını ayrı, merkez ile güneyindeki ilçelerin ağızlarını ayrı alt kümelerde gösterir. Yani "tek tip bir Çorumca"dan söz etmek güçtür; ilçeden ilçeye, hatta köyden köye değişen alt ağızlar vardır.
Çorumcanın ses özellikleri
Çorum ağzı, ses bilgisi bakımından İstanbul Türkçesinden belirgin biçimde ayrılır. İbrahim Gösterir'in Çorum Yöresi Ağızları Sözlüğü'nde örnekleriyle sayılan başlıca değişmeler şunlardır:
| Özellik | Örnekler |
|---|---|
| a sesinin e'ye dönmesi | tane → dene, kiraz → kirez, çanta → çente |
| i ile e'nin yer değiştirmesi | ninni → nenni, hiçle- → heşle- |
| u sesinin o'ya dönmesi | memnun → memnon, malum → malom |
| göçüşme (ünsüzlerin yer değiştirmesi) | çömlek → çölmek, kibrit → kirbit, yalnız → yanlız |
| söz başı k'nin g olması | kapı → gapı, kız → gız, koyun → goyun, kuzu → guzu |
| söz başı s'nin z olması | sopa → zopa, sabah → zabah |
| r sesinin düşmesi | bir → bi, sonra → sona, getir → geti |
| l, r ile başlayan sözcüklere i eklenmesi | renk → irenk, lazım → ilazım |
| t'nin d'ye yumuşaması | tane → dene |
| k yerine h geçmesi | arkama → arhama, okumak → ohumak |
| d'nin z'ye dönmesi | merdiven → merzivan |
| v'nin f olması | alev → alaf |
| 1. çoğul şahıs ekinin -ık/-ik olması | geliriz → gelirik, yaparız → yaparık, biziz → bizik |
Bu özellikler günlük konuşmada birleşince ortaya kendine has bir akış çıkar: "geliyorum" geliyom, "geliriz" gelirik, "biraz" ecik / accık olur.
Örnek Çorumca cümleler
- "Gel heeri! Ecik oturalık." — Gel hadi! Biraz oturalım.
- "Abışı, emmimlere mi gidiyon? — Yogk heri, daha damı kürümedim." — Yenge, amcamlara mı gidiyorsun? — Yok, daha damı (evin damını/çatısını) süpürmedim.
- "Sekiye sekilendiydim, topluyu kıyık koymuşlar, yaanıma yel girdi." — Merdiven başında oturuyordum; pencereyi aralık bırakmışlar, boynuma rüzgâr girdi.
- "Eşşek çamıra çokünce yol gösteren çok olur." — (Atasözü) Eşek çamura çökünce yol gösteren çok olur.
- "Kork abrilin beşinden, öküzü ayırır eşinden." — (Atasözü) Nisanın beşindeki soğuktan kork; öküzü eşinden ayırır.
Çorum Sözlüğü
Aşağıdaki seçki; Çorum Belediyesi'nin yayımladığı Çorum Yöresi Ağızları Sözlüğü(İbrahim Gösterir, 2022) ile yıllar içinde yapılan halk derlemelerinden derlenmiştir. Kimi sözcükler Anadolu'nun başka yörelerinde de kullanılır, kimisi ise büyük ölçüde Çorum'a özgüdür.
Ev ve günlük yaşam
| Çorumca | Anlamı |
|---|---|
| badal | Merdiven, merdiven basamağı |
| toplu | Pencere |
| helke | Plastik kova |
| ilaen | Leğen |
| guşhane | Büyük, metal yemek tenceresi |
| cıncık | Misket, bilye; kırık cam parçası, cam süs eşyası |
| cınnak | Tırnak |
| çödürüm çüş | Tahterevalli |
| pevrede | Meyve marmelatı |
| ilistir | Süzgeç, kevgir |
| oklağaç | Oklava |
| makat | Tahta divan |
| seki | Merdiven, merdiven başı |
İnsan, karakter ve davranış
| Çorumca | Anlamı |
|---|---|
| gobel / göbel | Erkek çocuk |
| elevay | Yavaş iş yapan kimse |
| mazarat | Yaramaz çocuk |
| alakise | Üçkâğıtçı kimse |
| costar | Aklı bir karış havada |
| öpçe | Ukala |
| sıracalı | Zayıf ya da sürekli hasta kişi |
| çoynak | Çolak |
| abuhun / abızambak | Ahmak, budala, sersem |
| abışı | Yenge |
| aba | Abla; kimi köylerde anne |
| topalak yüzlü | Balık etli, dolgun yüzlü |
Hayvanlar, bitkiler ve doğa
| Çorumca | Anlamı |
|---|---|
| culuk | Hindi |
| gölbez | Köpek yavrusu |
| dobak | Güvercin |
| pinnik | Tavuk kümesi |
| gidek | Keçi yavrusu, oğlak |
| zuval | Kızılcık ağacının meyvesi |
| cılga | Bir insanın yürüyebileceği genişlikte dar yol, patika |
| sellağ | İçinden pis su akan dere |
| soğukluk | Semizotu |
| börgüce | Fasulye (özellikle Osmancık yöresi) |
| ağartı | Süt, yoğurt, ayran gibi süt ürünlerinin genel adı |
| ağız | Yeni doğurmuş hayvanın ilk sütü |
Fiiller, deyimler ve ünlemler
| Çorumca | Anlamı |
|---|---|
| heri | Cümlede vurgu/ünlem: "iyi heri, geliyorum" |
| ellame | Sanki |
| gunnamak | Bir hayvanın doğurması |
| şinnemek | Yaramazlık yapmak |
| yelikme | Çocukların yaramazlık yapması |
| heşlemek | Çöpe atılacak kadar kötü duruma gelmek, bozulmak |
| börtmek / börttürmek | Haşlanmak; kaynatarak pişirmek |
| tengdirmek | Elden çıkarmak |
| tuyumuna | Bir şeyi ezberinden, ölçmeden yapmak |
| azmak | Yolunu yitirmek, kaybolmak |
| afur tafur | Çalım, gösteriş, kurum |
| foldur foş | Bol, geniş |
| capcuk | Bir iş yaparken elin ayağın birbirine dolanması |
| şapırtısına yelmek | Tutulması güç bir vaadin gerçekleşeceğine inanmak |
| şilepe | Meyve ya da tatlıdan bulaşan yapışkan sıvı |
Çorum ağzı üzerine çalışmalar
Türkiye'de ağız derlemeleri 1930'larda başladı. TDK'nin 1952-1959 arasındaki ikinci büyük derlemesine Çorum'dan on derleyici toplam 6.261 söz fişi gönderdi; bunun 3.126'sını tek başına gönderen Eşref Ertekin, TDK'ye en çok fiş gönderen üçüncü kişi oldu. Çorum Halkevi'nin 1938-1946 arasında yayımladığı Çorumludergisi ve Ertekin'in Çorum'da Derlenen Maniler (1971) kitabı, ağzın ilk yazılı kaynakları arasındadır.
Alanın en kapsamlı eseri, İbrahim Gösterir'in hazırladığı ve Çorum Belediyesi'nin kültür yayını olarak bastığı Çorum Yöresi Ağızları Sözlüğü'dür. 2009'daki ilk baskısında 10.930 madde başı bulunan sözlük, dördüncü baskısında (2022)16.101 madde başına ulaşmıştır. Sözlük; Tayyar Kerman'ın Çorum Ağzından Derlemeler'i (1997), Kemal Tahir'in Çorum Cezaevi'ndeki günlerinden izler taşıyan romanları (Yediçınar Yaylası, Köyün Kamburu, Büyük Mal), Mehmet Seyda'nın İhtiyar Gençlik'i ve Âşık Haydar, Hüseyin Çırakman, Borani gibi Çorumlu halk ozanlarının şiirleri gibi yazılı kaynaklara dayanır. 2001'de İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü öğretim üyesi Lütfü Özyüzer'in internette yayımladığı "Çorumca-Türkçe sözlük" ise bu kelimelerin ülke çapında tanınmasını sağlayan popüler derleme olmuştur.
Göç ve eğitimli nüfusun artışıyla ağız özellikleri özellikle kent merkezinde aşınmakta; buna karşılık köylerde ve ilçelerde Çorumca günlük konuşmanın doğal parçası olmayı sürdürmektedir. Bu derlemeler, unutulmaya yüz tutan söz varlığını kayıt altına alması bakımından ayrıca değerlidir.
Sık sorulan sorular
Çorumca bir dil midir?
Hayır. Çorumca ayrı bir dil değil; Türkiye Türkçesinin Anadolu ağızları içinde yer alan Çorum yöresi ağzının halk arasındaki adıdır. Kendine özgü ses özellikleri ve zengin bir söz varlığı vardır.
Çorum ağzı hangi ağız grubuna girer?
Leyla Karahan'ın sınıflandırmasında Çorum ağızları Batı Grubu Ağızları içinde gösterilir; Ahmet Caferoğlu ise Çorum'u Amasya-Ankara (kısmen Yozgat) ağızları bölgesine koyar. İl içinde de ilçeden ilçeye farklılaşan alt ağızlar vardır.
Çorumca en bilinen kelimeler hangileri?
Badal (merdiven), toplu (pencere), culuk (hindi), gobel (erkek çocuk), cıncık (misket), cınnak (tırnak), gölbez (köpek yavrusu), helke (plastik kova) ve ünlem olarak heri en çok bilinenlerdir.
Çorum ağzıyla ilgili sözlük var mı?
Evet. İbrahim Gösterir'in hazırladığı Çorum Yöresi Ağızları Sözlüğü, Çorum Belediyesi kültür yayını olarak basılmıştır. Dördüncü baskısında (2022) 16.101 madde başı sözcük yer alır.
Kaynaklar
- İbrahim Gösterir, Çorum Yöresi Ağızları Sözlüğü, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, 4. baskı, 2022.
- Tayyar Kerman, Çorum Ağzından Derlemeler, 1997.
- "Çorumca-Türkçe sözlük", Hürriyet, 25 Ağustos 2001.
İlgili: Çorum atasözleri ve deyimleri ·Övgüler, beddualar ve yeminler ·Çorum hakkında ·Çorum türküleri ·Çorum yemekleri ·Tarihçe