Çorum Basın Tarihi: İlk Gazeteden Bugüne
Çorum’da basın hayatı, Anadolu ölçeğinde de geç sayılabilecek bir tarihte, 1921’de başlar. Araştırmacı-yazar Abdulkadir Ozulu’nun Çorum Basın Tarihi Notları (2012) adlı kitabı, bu doksan yıllık serüveni kaynaklı biçimde ele alan ilk kapsamlı çalışmadır; kitaptan önce konuyla ilgili yalnız iki kısa çalışma yapılmıştı: Münevver Kaygun’un Çorum Haber gazetesinde 1986-87’de tefrika ettiği yazı dizisi ve Mahmut Selim Gürsel’in Çorum 1996/97 adlı kitabındaki “Çorum Basın Tarihi” bölümü (s. 40). Bu sayfa, Ozulu’nun kitabındaki bilgilere dayanarak Çorum’un gazetecilik tarihini özetler.
İlk Matbaa ve İlk Gazete (1921)
Çorum’a ilk matbaa makinesi, dönemin mutasarrıfı Ali Cemal (Bardakçı) Bey’in girişimiyle Samsun’dan satın alınarak getirilmiş ve Çorum Liva Matbaası adıyla kurulmuştur; bu matbaa sonradan sırasıyla Çorum Vilayet Matbaası ve Çorum İl Basımevi adlarını almış, 1989’a kadar hizmet vermiştir (s. 29, 33-34). Kitaba göre bundan önce, Çorumlu Abidin Efendi’nin elle çoğaltıp dağıttığı “Ajans” adlı bir yayının varlığı sözlü olarak biliniyor, ancak hiçbir örneği bulunamadığı için yazar Çorum basın tarihini, koleksiyonu büyük ölçüde günümüze ulaşan Müstakil Çorum gazetesiyle başlatır (s. 45-46).
Müstakil Çorum, 3 Mayıs 1921’de yayına başlamış, ilk beş sayıdan sonra sadece “Çorum” adıyla anılmıştır. Kitapta bu gazetenin, Mustafa Kemal’in Anadolu’da kurulan matbaaları tanımlarken kullandığı “fazilet adaları” ifadesine örnek gösterildiği belirtilir (s. 33). Gazete 43 yıl boyunca tek sahibi Çorum İl Özel İdaresi olarak yayınlanmış, 1 Ocak 1964’te 3000. sayısıyla kapanmıştır (s. 46, 52).
Tek Gazete Dönemi ve İlk Özel Teşebbüs
1926-1927’de kısa süre yayınlanan Fikret Gazetesi hariç tutulursa, Çorum Gazetesi 1951’e kadar tam 30 yıl tek gazete olarak kaldı (s. 38). Fikret’in sahibi Suheyb Rumi (Karafakıoğlu), kitaba göre Çorum’da matbaa baskısıyla çıkan, şahsi teşebbüsle kurulmuş ilk gazeteyi çıkarmıştır; gazete, sahibi belediye başkanı seçilince yayınına son vermiştir (s. 52-56).
1950’ler: Çok Sesli Yerel Basının Doğuşu
1951’den sonra Çorum’da gazete sayısı hızla arttı. Yeni Çorum (1951, Cahit Angın, sonra Yaşar Karabek; Demokrat Parti’nin sözcüsü), Akisler (1952, Nuri Yavuzer), Hür Çorum (1952, Akif Leblebicioğlu; DP muhalifi), Yeni Adım (1955-1965, Ahmet Küreli; tarafsız çizgisiyle uzun ömürlü), Hür Yol (1955-1961, yine Akif Leblebicioğlu) ve Halkın Sesi (1957-1961, matbaacı Osman Eftekin) bu dönemin öne çıkan gazeteleridir; aralarında siyasi çekişmeler ve kalem kavgaları da eksik olmamıştır (s. 56-71).
1960’lardan 1980’lere: Yeni Gün’den Çorum’a
Yeni Gün (1966), Ahmet Emiroğlu ve Aydın Kalelioğlu’nun sahipliğinde geniş bir yazar kadrosuyla yayınlandı; Çorumspor haberlerine ve üniversiteli gençlerin yazılarına geniş yer ayırdığı, 1557 sayılık koleksiyonunun Hasan Paşa Kütüphanesi’nde bulunduğu kaydedilir (s. 72-74). Çorum Ekspres (1967, Reşat Nartok) 1972’de yalnızca Çorum adıyla yayınına devam etti ve Aydın Kalelioğlu yönetiminde 1989’a kadar sürdü (s. 74-79). Dönemin kurumsal yayınlarından Çorum Ticaret ve Sanayi Gazetesi (1983-1998), Çorum Ticaret ve Sanayi Odası’nın yayın organı olarak Vahit Benderli döneminde çıkmaya başlamıştır (s. 82-83).
1985 Sonrası: Çorum Haber, Belde ve Merhaba
Çorum Haber (Eylül 1985), Yaşar Yolyapar tarafından kurulmuş, sonraki yıllarda Mehmet Yolyapar yönetiminde yayınını sürdürmüştür; kitabın yazıldığı 2011 yılında gazete 26. yayın yılında ve 7700. sayısındaydı (s. 84-87). Çorum Belediyesi’nin aylık yayın organı Belde Gazetesi, dönemin belediye başkanı Necdet Diken döneminde 20 Aralık 1985’te çıkmaya başlamış, 1989’da yayınına son vermiştir (s. 87-89). Merhaba Çorum ise İbrahim Kuzoluk tarafından 1992’de kurulmuş, 2009’a kadar 18 yıl yayınlanmıştır (s. 96-97).
Çorum Hakimiyet: Ofset Baskıya Geçiş
Çorum Hakimiyet Gazetesi, 1 Şubat 1991’de ÖYTAŞ (Önder Basın Yayın A.Ş.) adına Mustafa Ilıca tarafından çıkarılmaya başlanmış ve kitaba göre Çorum basın-yayın tarihinde ofset baskıyla çıkan ilk gazete olmuştur (s. 91). Kitabın yazıldığı 2011 yılı itibariyle gazete, Pazar günleri dışında her gün 20 sayfa olarak yayınlanıyor ve kitapta “Çorum’da en çok okunan, en yüksek tiraja sahip gazete” olarak tanımlanıyordu (s. 95).
Kitap, gazeteye ek olarak 2004’ten itibaren düzenli çıkan Kültür-Edebiyat-Sanat eki Hale Dergisi’nin, Çorum’un 1922 tarihli ilk dergisiyle aynı adı taşıdığını da not eder (bkz. Çorum’da Dergiler ve Halkevi Yayınları).
Rakamlarla Çorum Basını
Ozulu, 1921-2011 arasındaki doksan yılda tespit edebildiği 330 yayın organını (115 gazete, 121 dergi, 95 bülten) kitabında listeler (s. 34-35). Kitaba göre çıkan gazete-dergi-bülten sayısı zamanla katlanarak artmıştır: 1921-1925 arasında yalnızca 1 gazete ve 1 dergi varken, 1992-2000 arasında 33 gazete, 28 dergi, 40 bülten; 2001-2011 arasında ise 36 gazete, 66 dergi, 36 bülten yayınlanmıştır. Kitabın yazıldığı 2011 sonu itibariyle Çorum merkezde 7 günlük gazete yayında olup, ilde etkin çalışan matbaa sayısı 20’dir (s. 34-35, 38-39). Yukarıda anlatılanların yanında kitap, merkezde ve ilçelerde çıkmış çok sayıda kısa ömürlü gazeteyi de kısaca kaydeder (bk. s. 60-126).
Radyo, Televizyon ve İnternet Yayıncılığı
Basın Tarihi Notları esas olarak yazılı basına odaklanır; radyo, televizyon ve internet yayıncılığına ayrı bir bölüm ayırmaz. Kitabın sunuş yazısında yerel gazetelerin yanında “televizyon ve radyolarımızın” da Çorum’un tanıtımına katkı sağladığından genel bir cümleyle söz edilir (s. 16). Somut tek örnek, 1999’da kısa süre yayınlanan Umut Gazetesi’nin aynı zamanda yayın yapan Umut Radyo’nun tanıtımını da üstlenmiş olmasıdır (s. 106-107).
İlgili Sayfalar
Kaynaklar
- Abdulkadir Ozulu, Çorum Basın Tarihi Notları, Çorum Belediyesi Kent Arşivi, Çorum 2012, ISBN 978-975-00946-2-0, s. 29-107. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2023/05/ozulu-kitap-son.pdf
Sık sorulan sorular
Çorum'da ilk gazete hangisidir, ne zaman çıktı?
Abdulkadir Ozulu'nun Basın Tarihi Notları'na göre Çorum'da matbaa baskılı ilk gazete, 3 Mayıs 1921'de yayın hayatına başlayan ve ilk beş sayıdan sonra sadece 'Çorum' adıyla anılan Müstakil Çorum gazetesidir. Gazete 43 yıl boyunca Çorum İl Özel İdaresi'nin sahipliğinde yayınlanmış, 1 Ocak 1964'te 3000. sayısıyla kapanmıştır.
Çorum'un ilk matbaası ne zaman ve nasıl kuruldu?
1921'de, dönemin Çorum mutasarrıfı Ali Cemal (Bardakçı) Bey'in girişimiyle Samsun'dan satın alınıp getirtilen bir matbaa makinesiyle Çorum Liva Matbaası kurulmuştur. Bu matbaa sonradan Çorum Vilayet Matbaası ve Çorum İl Basımevi adlarıyla 1989 yılına kadar hizmet vermiştir.