Çorum'da Hıdırellez Gelenekleri

Hıdırellez, Çorum’da 6 Mayıs günü kutlanan bahar ve bereket bayramıdır. Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Halkbilimi Topluluğu’nun yayımladığı 2006 Yılında Çorum’da Yaşayan Geleneksel Kutlamalar kitabı, 2005-2006 öğretim yılı baharında öğrencilerin Çorum merkez, ilçe ve köylerinde kaynak kişilerle yaptığı derlemeleri içerir. Kitapta Hıdırellez için dokuz ayrı kayıt bulunur: Kargı, Seydim kasabası, Alaca, Ovasaray köyü, Dodurga, Oğuzlar, Eskiekin köyü, Mecitözü ve Merkez. Aşağıdaki bilgiler bu kayıtlara dayanır; her uygulama derlemenin yapıldığı yerin anlatımıdır ve yöreler arasında ayrıntı farkları vardır.

Takvim ve süre

Dokuz kaydın tamamında kutlama 6 Mayıs’a bağlanır; Kargı, Seydim, Alaca, Ovasaray, Dodurga, Eskiekin ve Mecitözü kayıtlarında hazırlık ya da dilek bir gün önce, 5 Mayıs’ta başlar; Merkez kaydında dilek 5 Mayıs’ı 6 Mayıs’a bağlayan gece çizilir. Kutlamanın süresi yerden yere değişir. Kargı kaydında Hıdırellez altı gün sürer; Seydim kasabasında 6, 7, 8 ve 9 Mayıs’ta kutlanır; Alaca’da şenlikler üç gün, Mecitözü’nde üç gün sürer.

Hazırlık: temizlik ve kaynatma

• Ev temizliği. Kargı’da evler baştan aşağı temizlenir, sobalar sökülür, çocuklara yeni giysiler alınır, kışlık giysiler kaldırılıp yazlıklar çıkarılır ve Hıdırellez günü kışlık yünlü giysiler güneşte bekletilir; kayıtta bunun amacı kışın soğuğundan ve kötülüğünden kurtulmak olarak anlatılır. Seydim’de çarşaflar yıkanıp asılır; temiz eve Hızır Peygamber’in uğradığı düşünüldüğü için her Hıdırellez’de Hıdırellez temizliği yapılır.
• Yemekler. Kargı’da bir gün önce mayalı yemekler ve kaynatma hazırlanır; amaç Hızır’ın gelip bu yemeklere el değdirmesi ve bereketlendirmesidir. Seydim’de 5 Mayıs akşamı yaprak sarması, biber dolması ve kaynatma hazırlanır, kuruyemiş alınır; 6 Mayıs sabahı kısır, salata ve tandır çöreği yapılır. Alaca’da börek ve çörek, Ovasaray’da yoğrulan hamur ve kaynatma, Eskiekin’de mayalanan hamur anılır. Eskiekin kaydında kutlama yerinde pişirilen kaynatma hedik aşı olarak da anılır. Oğuzlar kaydında ev hanımları yedi çeşit malzemeden hazırlanan kaynatmayı Çorum’un Hıdırlık mevkiine götürür.

Dilek: gül ağacı ve dilek kâğıtları

Dilek tutma, kayıtların çoğunda ortak unsurdur ve biçimi yöreye göre değişir:

• Kargı’da kâğıtlara ev ve araba resmi çizilip dilek ağacına asılır; bir bez parçasına bağlanan bozuk para gül fidanına asılır ve paraya Hızır’ın elinin değmesi istenir, böylece paranın bereketleneceğine inanılır.
• Seydim’de ilk gün dilek tutulur; dilek tutsun diye ağaca ya da gül dalına mendil, başörtüsü veya bez parçası bağlanır.
• Alaca’da gül ağacının dalına dilek yazılı kâğıt bağlanır; kayıtta anlatılan inanışa göre 6 Mayıs sabahı gül dalından kimin kâğıdı kaybolursa dileği kabul olur.
• Mecitözü’nde dilekler kâğıtlara çizilip gül ağacına asılır, geceleyin asılan kâğıtlar seher vaktinde toplanır.
• Merkez kaydında 5 Mayıs’ı 6 Mayıs’a bağlayan gece gül ağacının dibine istenen şeyin resmi çizilir ve isteğin bir yıl içinde gerçekleşeceğine inanılır. Eskiekin’de gece saat 24.00’te kalkılıp ev, araba gibi dilekler kâğıda ya da toprağa çizilir.
• Oğuzlar’da akşamüstü toprak üstüne taşlardan küçük evler çizilir, ardından çömleklerden niyetler çekilir.

Gelin kaldırma

Kargı ve Seydim kayıtlarında Hıdırellez’de gelin kaldırma adıyla anılan bir adet anlatılır; Eskiekin kaydında gelin kızlara hediye verilir, Ovasaray kaydında gelin kızlara takı takılır.

• Kargı: Erkek tarafı bir gün önce gelin kıza haber gönderir; Hıdırellez sabahı gelin erkenden kaldırılıp mesire yerine, genellikle yaylaya götürülür. Kaynanalar gelinlerine aldıkları giysi ve takıları burada verir.
• Seydim: Nişanlı kızlara ve yeni gelinlere damadın ailesi tarafından, çoğunlukla giysi ve takı olmak üzere hediye verilir; buna gelin kaldırma denir. Hediyeler verilip yenilip içildikten sonra nişanlı kız ya da gelinle damat Çorum merkezdeki Hıdırlık’a getirilir, iki rekât namaz kılınıp bolluk ve bereket için dua edilir.
• Alaca: Kayda göre eskiden Hıdırellez şenliğine yalnızca kadınlar katılır, genç kızlar kısmet ararmış; bugün erkekler de katılmakta ve eğlence karışık yapılmaktadır.

Mekânlar: mesire yerleri, yatırlar ve Hıdırlık

• Çorum merkez: Kaynak kişi, Hıdırellez günü halkın en çok Hıdırlık denilen mevkie gittiğini, yatırları ziyaret edip piknik yaptığını belirtir. Seydim kaydındaki bir anlatıya göre Mekke’de düşen bir taş Hıdırlık’taki kuyuda bulunmuştur; bu nedenle her Hıdırellez’de burası ziyaret edilir. Hıdırlık’taki yapı için Hıdırlık Camisi sayfasına bakılabilir.
• Seydim: Komşular yaş gruplarına göre bahçelerde, Seydim Göleti kenarında ya da Seydim Aş Evi’nde toplanır; Şeyh Seyyid Murad Türbesi’ne her Hıdırellez’de ziyaretçi gelir. Hava kararana kadar top oynanır, ip atlanır.
• Dodurga: Sabah erken saatlerde çevredeki yatır ve türbeler ziyaret edilir, ardından yeşil alanda piknik yapılıp oyunlar oynanır; daha sonra yatırlara tekrar gidilerek dilek dilenir. Dodurga’daki türbeler için Mehmet Dede ve Hüsam Dede Türbeleri sayfasına bakılabilir.
• Oğuzlar: Türbeler ziyaret edilir, dualar edilir; yemekler Hıdırlık’ta yenir ve akşama kadar oyunlar oynanır.
• Ovasaray: Halk ırmak kenarlarında ya da çayırlarda toplanır, yemekler birbirine ikram edilir; kadınlar ve çocuklar ip atlar, salıncakta sallanır.

Alaca ve Mecitözü’nde şenlik biçimi

Alaca kaydında kaynak kişi, Hıdırellez’in eskiden sıradan bir piknik olduğunu, bugün şenliğe dönüştüğünü söyler. Derleme yılındaki programda yerel sanatçıların konserleri, yemek ve ses yarışmaları, elma yeme yarışmaları, çelik çomak oyunu ve güreş müsabakaları anılır; boş bir alanda çocuklar için park kurulur. Mecitözü’nde kutlama için boş bir alan panayır alanı olarak seçilir; ilk gün herkes evinde yaptığı yemekleri getirip paylaşır, sünnet törenleri de Hıdırellez günlerine denk getirilir, son gün yerel sanatçılar türkü söyler. Çorum’daki diğer geleneksel oyunlar için Çorum Halk Oyunları sayfasına bakılabilir.

Notlar

Kitap, Hıdırellez’in kökenine ya da Hızır inancının yorumuna girmez; yalnızca kaynak kişilerin anlattığı uygulamaları kaydeder. Kitabın Hıdırellez bölümünde Sungurlu’dan bir Tepreş Şenlikleri kaydı da yer alır; bu sayfada ele alınmamıştır.

Kaynaklar

• M. Öcal Oğuz ve Tuğçe Işıkhan (yay. haz.), 2006 Yılında Çorum’da Yaşayan Geleneksel Kutlamalar, Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Halkbilimi Topluluğu Yayınları: 6, Ankara 2006, s. 17-26 (Hıdırellez derlemeleri). https://hacibayram.edu.tr/api/files/1/Hac%C4%B1bayram%20AHBV/thbmer(tr-TR)/GELENEKSEL%20KUTLAMALAR.pdf