Çorum'da Cehri Ticareti: 'Altın Ağacı'
Çorum düzlüğü genellikle ağaçsız olmakla birlikte, kentin kuzeyinden geçen Çomar deresinin yatağı boyunca uzanan “Sıklık Boğazı”nın kuzeyindeki tepeler — bugün otlak görünümünde olsa da — 19. yüzyılda hünnapgillerden bir ağaççık türü olan cehri ile kaplıydı. Çorum Tarihi kitabında Sevgi Aktüre’nin kaleme aldığı bölüme göre “Alacehri” ya da “Altınağacı” adıyla da anılan bu bitkinin üzümü andıran meyvelerinden bir tür doğal boya elde edilirdi (Çorum Tarihi, s. 159).
Avrupa’da Aranan Bir Boya
Cehri, yeşil renk boyaların altında astar olarak kullanılan ve başka boyalarla karıştırılarak yeni tonlar elde edilmesine olanak veren bir doğal boya maddesiydi; bu nedenle bitkisel boyacılığın temel hammaddelerinden biriydi. Sentetik boyaların üretimine başlanmadan önceki dönemde cehri, “Türk cehrisi” adı altında Avrupa pazarlarında çok aranan bir ürün hâline geldi. Aynı dönemde Anadolu ve İran’ın yanı sıra İspanya, Fransa, Almanya, Macaristan, İtalya ve Suriye’de de cehri tarımı yapılıyordu; ancak Anadolu’daki üretimin Avrupa pazarlarına egemen olması 1830’lardan sonra gerçekleşti. 1868’den sonra ise Yeşilırmak vadisi, Anadolu’daki cehri tarımının en yoğun sürdürüldüğü bölgelerden biri hâline geldi; başta Çorum olmak üzere Tokat, Zile ve Amasya bu ticaretten büyük gelir sağlıyordu (Çorum Tarihi, s. 159-160).
Toplama ve “Altınağacı” Adı
Cehrinin 100 kadar türü olmasına karşın, yabani olanlardan çok aşılanmış cehri ağaçlarının meyveleri aranıyordu. Meyveler yaz sonlarında yeşilimsi sarı ya da sarı renkteyken toplanır, toplama süresi gecikirse esmerleşip işe yaramaz hâle gelirdi. Bu yüzden bitki olgunlaşmaya başladığında Çorum kentindeki mülk sahipleri, aileleriyle birlikte cehrinin yetiştiği tepelerdeki kulübelere taşınır; günlerini toplama, gecelerini kulübe önlerinde kuzu kızartıp oyunlar oynayarak geçirirlerdi. Toplayanlar önlüklerinin uçlarını “kevik” denilen ağaç kıskaçla birbirine tutturur, tek bir meyvenin bile ziyan olmamasına özen gösterirdi. Aylarca süren bu dönemin sonunda yılın ürünü çuvallanıp kente taşınırdı.
Kazanç oldukça yüksekti: kitaba göre en küçük mülk sahibinin cehriden yıllık kazancı 30-40 altın lirayı bulurken, dönemin pazar fiyatlarına göre 4-5 altın lira ile bir yıllık ev harcaması karşılanabiliyordu. 1914’ten önce bir batman (7 kilo 698 gram) cehri bir altın lira gelir sağladığından, bitkiye o dönemde “Altınağacı” adı verildi (Çorum Tarihi, s. 160).
Kentteki Yaygınlığı ve Sonu
Cehri ticaretinin 19. yüzyıl sonlarında kentte oldukça yaygın olduğu anlaşılıyor: 1902 tarihli Ankara Vilayeti Salnamesi’ne göre Çorum’da 4268 hanede yaklaşık 18.000 kişi yaşarken, kentte 5862 bağ ve cehrilik bulunuyordu — bu sayı, kuramsal olarak yaklaşık her hanenin bir cehriliği olduğunu gösteriyor. Cehri, bir ihraç maddesi olmanın yanı sıra yerel dokumacılıkta da boya maddesi olarak kullanılıyordu; su ve katkı maddeleriyle karıştırılarak sarı, bej, yeşil, turuncu ve kahverengi gibi çok çeşitli renkler elde ediliyor, karışıma az miktarda Türk kırmızısı yağı (sülfane Hint yağı) katılarak pamuk elyafı boyamada da kullanılıyordu (Çorum Tarihi, s. 160).
Kitaba göre bazı yazarlar, cehri ticaretiyle kolayca sağlanan kazancın halkı “eylemsizliğe” ittiğini ve bu yüzden Çorum’un uzun dönemde ekonomik gelişmesini engellediğini düşünmektedir. Sentetik boya sanayinin 20. yüzyıl başında büyük gelişme göstermesiyle birlikte cehri eski önemini bütünüyle yitirmiş, kent halkı da önemli bir gelir kaynağından yoksun kalmıştır (Çorum Tarihi, s. 160).
- yüzyılda Çorum kentindeki diğer üretim ve ticaret faaliyetleri için Çorum’da Tabakhanecilik ve Dericilik Geleneği ve 19. Yüzyılda Çorum’da Dokumacılık, Bakırcılık ve Demircilik sayfalarına bakılabilir.
Kaynaklar
- Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi; yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2020 (3. Bölüm: “19. Yüzyılda ve 20. Yüzyıl Başında Çorum”, Sevgi Aktüre), s. 159-161. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2026/01/corumtarihi.pdf
Sık sorulan sorular
Cehriye neden 'Altınağacı' denir?
Çorum Tarihi kitabına göre 1914'ten önce bir batman (yaklaşık 7 kilo 698 gram) cehri bir altın lira gelir sağladığından, bitkiye döneminde 'Altınağacı' ya da 'Alacehri' adı verilmiştir.