Gölünyazı (Eymir) Sulak Alanı
Gölünyazı, Çorum Merkez ilçesine bağlı Kırkdilim köyü sınırlarında, ilin kuş gözlem alanı olarak anılan doğal bir göldür; Eymir Gölü adıyla da bilinir. Tarım ve Orman Bakanlığı 11. Bölge Müdürlüğü’nün sulak alanlar sayfasında Çorum’un sulak alanı olarak Gölünyazı Mahalli Öneme Haiz Sulak Alanı (Merkez) yer alır. Alan, Merkez ilçedeki diğer doğa duraklarıyla birlikte Çorum Merkez’in Doğa Molaları sayfasında da kısaca anılır; bu sayfa gölün resmî statüsünü, akademik envanterini ve geçirdiği olayları ayrıca toplar.
Konum, ölçü ve statü
Hitit Üniversitesi’nden Maraşlıoğlu ve Salur’un 2016 tarihli bildirisi gölü Kırkdilim köyü sınırlarında, Çorum-Laçin karayoluna 150 m, Çorum şehir merkezine 22 km uzaklıkta, 1100 m rakımda ve 40°41’ K, 34°54’ D koordinatlarında, toplam 23 hektarlık bir alan olarak tanımlar. Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi maddesi gölü Çorum-Osmancık karayolunun 18. kilometresinde ve 233.132 m² büyüklüğünde, doğal ve sığ bir tatlı su gölü olarak verir; Kültür Portalı kaydında ise Çorum’a 20 km mesafede olduğu yazılıdır. Alan adı kaynaklara göre değişir: Bakanlık listesinde “Mahalli Öneme Haiz Sulak Alan”, Kültür Portalı kaydı ve ansiklopedi maddesinin başlığında ise “Gölünyazı Milli Parkı” olarak geçer.
Ansiklopedi maddesine göre 20 Mayıs 2003’te Çorum Valiliği tarafından Gölünyazı Sulak Alanı Koruma Eylem Kararı alınmış, 21 Mayıs 2003’te alan Valiliğin talebiyle İl Özel İdaresi’ne tahsis edilmiştir. Bu tarihten itibaren valiliğin kararlarıyla sulak alandan sulama amaçlı su çekimi ve her türlü kara ve su avcılığı yasaklanmış, gölün çevresi tel örgüyle çevrilmiş, çevresine meyve ağaçları dikilmiş, kuş türlerini tespit etmek için bir kule yapılmış ve balıkçıl kuşların beslenmesi için balıklandırma çalışması yapılmıştır. Maraşlıoğlu ve Salur da gölde kuşları gözlemeye imkân veren bir kule bulunduğunu yazar.
Su rejimi
Her iki kaynağa göre göl herhangi bir yerüstü su kaynağıyla beslenmez; beslenmesi mevsimlik yağışlara ve yeraltı suyuna dayanır. Ansiklopedi maddesi gölün kurak mevsimlerde kuruduğunu, yağışlı yıllarda su bulunduğunu ve kış aylarında yüzeyinin dondüğünü belirtir. Geçmişte su seviyesini artırmak için kuzeydeki Gözlük Deresi’nin yatağı göle doğru çevrilmiş; yağışlı mevsimlerde deredeki debi artınca göl çevresindeki tarım alanlarında su taşkınları oluşmuş ve bu uygulamaya son verilmiştir.
Bitki örtüsü ve kuşlar
Alanın hâkim bitki örtüsü kamıştır; Maraşlıoğlu ve Salur göl alanının yaklaşık üçte ikisinin kamışla çevrili olduğunu, ansiklopedi maddesi ise göl çevresinin neredeyse tamamının kamışla kaplı olduğunu yazar; maddede gölde su çoban değneği ve su mercimeği gibi sucul bitkilerin de bulunduğu belirtilir. Kamışlıklar su kuşlarına hem besin hem barınak ve üreme alanı sağlar. Gölünyazı özellikle ilkbahar göçü sırasında göçmen kuşlara dinlenme, konaklama ve üreme olanağı verir. Çevresindeki tarım arazilerinde genellikle buğday ve şeker pancarı yetiştirilir.
Kuş sayısı kaynaklarda farklı verilir. Maraşlıoğlu ve Salur alanda elmabaş patka (Aythya ferina) ve gri balıkçıl (Ardea cinerea) gibi su kuşları başta olmak üzere toplam 19 kuş türü bulunduğunu, bunların bir kısmının göçmen olduğunu yazar. Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi maddesinde ise alanda 30 kuş türünün yerli, 69 kuş türünün göçmen olduğu belirtilir; maddede angıt, elmabaş patka, çıkrıkçın, çamurcun, yeşilbaş, dikkuyruk, sakarmeke, karabatak, balıkçıllar, balaban, su tavuğu, su kılavuzu, çayır delicesi ve şahin gibi türlerin gözlenebildiği, dikkuyruğun küresel ölçekte korunması gereken önemli türlerden olduğu yazılıdır. Maraşlıoğlu ve Salur, amatör gözlemcilerce erguvani balıkçıl, küçük balaban, bayağı balaban, su tavuğu, su kılavuzu, angıt, çayır delicesi, yeşilbaş, çıkrıkçın ve çamurcun gözlemlendiğinin bildirildiğini, ancak bu teşhisler bilimsel kayıt niteliği taşımadığı için tablolarına almadıklarını belirtir.
Biyoçeşitlilik envanteri
Maraşlıoğlu ve Salur, önceki envanter çalışmalarını ve kendi arazi çalışmalarını birleştirerek gölde ve çevresinde 55 omurgalı hayvan takson grubu, 39 omurgasız takson grubu, 13 cinse ait tohumsuz bitki ve 4 cinse ait tohumlu bitki grubu saptandığını bildirir. Ansiklopedi maddesi gölde sazan, çizgili kaplumbağa, hazer yılanı, sarı yılan, çukurbaşlı yılan, kirpi, tavşan, çakal, tilki, gelincik ve yaban domuzunun gözlemlendiğini yazar. Omurgasızlar konusunda iki kaynak ayrışır: bildirideki omurgasız tablosunda tıbbi sülük (Hirudo medicinalis) yer alır; ansiklopedi maddesi ise geçmişte var olan sülüğün toplanması nedeniyle yok olduğunun belirtildiğini yazar.
Yangın, kuraklık ve tehditler
Ansiklopedi maddesi gölün geçmişte ve bugün kaçak avlanma, kamış kesimi, sulama için su çekimi, istilacı türler, iklim değişikliği, anız yangınları ile kimyasal ilaç ve gübre kaynaklı kirlilik gibi etkenlerle yok olma tehdidiyle karşılaştığını yazar; Maraşlıoğlu ve Salur ise küresel ısınmanın artmasıyla gölün kuruma tehlikesi altında olduğunu bildirir. Kayıtlara göre 2006’da çevredeki tarlaların yakılması sonucu kamışlığın büyük bölümü yanmış ve kuşlar zarar görmüştür; 2007-2008 kurak mevsiminde göl tamamen kurumuş, fauna ve florası neredeyse yok olmuştur; 2009-2010’da yağışların artmasıyla göl yeniden dolmaya, kuş çeşitliliği artmaya başlamıştır. 2014 yazında kamışlık alanda çıkan yangında 80 dönümlük bir alan yanmıştır. Maraşlıoğlu ve Salur, gölde sulama amaçlı su çekiminin, kamış kesiminin ve avcılığın yasaklanmasına rağmen kaçak avcılık ve kamış kesiminin sürdüğünü de yazar.
Güncel su durumu
Gölün su seviyesi yıldan yıla değiştiği için ziyaretten önce güncel durum için ilgili kurumlardan bilgi almak gerekir; bu sayfadaki sayısal veriler 2016-2019 tarihli yayınlara dayanır.
Kaynaklar
- Tarım ve Orman Bakanlığı 11. Bölge Müdürlüğü, Sulak Alanlar (Çorum: Gölünyazı Mahalli Öneme Haiz Sulak Alanı). https://bolge11.tarimorman.gov.tr/Menu/54/Sulak-Alanlar
- Faruk Maraşlıoğlu ve Ali Salur, “Gölünyazı (Eymir) Gölü’nün Biyoçeşitliliği”, Uluslararası Bütün Yönleriyle Çorum Sempozyumu, 28-30 Nisan 2016, s. 289-304. https://www.researchgate.net/publication/320615334_Golunyazi_Eymir_Golu'nun_Biyocesitliligi
- Hatice Yurttaş Çelik, “Gölünyazı Milli Parkı”, Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi, 2019. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/golunyazi-milli-parki
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı, “Kuş Gözlemciliği - Gölünyazı Milli Parkı - Çorum”. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/corum/turizmaktiviteleri/golun-yazi-sulak-alan