Abdalata Camii ve Türbesi
Abdalata Camii ve Türbesi, Çorum il merkezinin güneyindeki Abdalata köyünde, aynı adı taşıyan zaviyenin günümüze ulaşan bölümüdür. Çorum Valiliği’nin tanıtım metnine göre eser Selçuklu dönemine tarihlenir; taştan kargir tekniğiyle yapılmış cami ile yanındaki türbe iki kubbeyle örtülüdür. Aysemin Çanak köyün Çorum’a yaklaşık 18 km uzaklıkta olduğunu yazar.
Köyün adı
Ethem Erkoç’un aktardığına göre köy, zaviye kurulmadan önceki kayıtlarda Yakacık ya da Yanacık adıyla geçer. 1530 tarihli tahrir defterinde Yanacık adıyla 30 hane görünür; 1845 tarihli temettuat defterinde köy Abdalata adıyla, 57 hane ve 353 kişi olarak kayıtlıdır (Çanak aynı sayıları verir).
Zaviye ve vakfiyeler
Erkoç, Abdalata ailesinin köye 600/1204 dolayında yerleştiğini ve onun aracılığıyla bir mescit ile dergâhın kurulduğunu yazar. Zaviyeye ait en eski belge 822/1419 tarihli vakfiyedir: Abdalata’nın torunu Şeyh İlyas, satın aldığı araziyi zaviyeye vakfetmiştir. Sonraki vakfiye ve fermanlarda 826/1423, 840/1437, 848/1444 ve 868/1464 tarihleri geçer; 874/1470 tarihli fermanda ise zaviye şeyhinin ölümü üzerine oğlu Seyit İbrahim’in atandığı ve zaviyenin vergiden muaf tutulduğu belirtilir.
Şecere konusunda kaynaklar farklı okumalar verir:
- Neşet Köseoğlu’nun 1938-1939 tarihli Çorumlu dergisi yazılarına dayanan şemada sıra Abdulburhan, Şeyh Toklu, Abdalata, Şeyh Mahmut olarak gösterilir.
- 822/1419 tarihli vakfiyede ise “İlyas b. Şeyh Mahmut b. Burhan el-müştehir bi-Abdalata” ifadesi geçer; burada Burhan ile Abdalata ayrı kişiler olarak değil, aynı kişi olarak anılır.
Erkoç, adın asıl biçiminin Abdalata olup olmadığının kesin olmadığını da not eder.
Zaviye, Erkoç’un aktardığı kayıtlara göre 1509 depreminde yıkılmış ve yeniden yapımı için II. Bayezid’e birkaç proje sunulmuştur. Caminin giriş kapısındaki hatıra yazısı, hicrî 1029 yılında yağan şiddetli yağmur ve sel sonucu köyün büyük bölümünün yıkıldığını, caminin suyla dolduğunu anlatır. Erkoç bu olayı Temmuz 1620 olarak verir; Çanak ise 1029/1619 baharı yazar. Erkoç, cami, tekke ve zaviyenin bu tarihte onarım gördüğünü tahmin eder.
Yapı
Erkoç’a göre taş kargir cami ile türbe kısmı, her biri sekiz metre çapında iki kubbeyle örtülüdür. Caminin ahşap minaresi kuzeybatı köşesindedir; Valilik metni minareyi kuzeydoğuda gösterir. Son cemaat yeri sonradan, yaklaşık 1965’te eklenmiştir. Avluda sekiz köşeli, üstü ahşap kubbeli bir şadırvan bulunur.
Türbede dört sanduka vardır. Erkoç’a göre kıble tarafında Şeyh Burhan, yanında Şeyh Recep, onun yanında Emir Seyit, kapıya en yakın yerde Abdalata yatar. Erkoç, 1899’da basılan Tezkire-i Makamat adlı eserde Ali İzzet Efendi’nin burada yatanlardan birinin Erdebilli olduğunu yazdığını da aktarır.
Çanak, Bizans dönemine ait olduğu anlaşılan çiçekli lahitlerin zaviye ve cami yapımında kullanıldığını belirtir.
Bugünkü durum
Erkoç’un 2015 tarihli kitabına göre tekke ve zaviyeden eser kalmamış, yalnızca caminin doğusundaki mezarlık sınırlarında temel izleri görülmektedir. Zaviye vakıflarının büyük bölümü özel mülkiyete geçmiştir. Güncel bakım ve kullanım durumu için güncel bir kaynağa bakılmalıdır.
Kaynaklar
- Ethem Erkoç, Çorum’da Sahabe ve Evliya Makamları, Çorum Belediyesi Kültür Yayınları, Aralık 2015, s. 310-318 (Abdalata maddesi). https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2023/05/sahabeevliyamakamlari.pdf
- Aysemin Çanak, “Abdal Ata Köyü Temettuat Defterine Göre” (Abdal Ata Village According to Temettuat Register), The Journal of International Civilization Studies, III/2, 2018. DOI: 10.26899/inciss.180. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1352761
- Çorum Valiliği tanıtım metni, aktaran: “Çorum’da Selçuklu döneminin yadigârı: Abdalata Köyü Camii ve Türbesi”, Çorum Haber, 20.04.2024. https://corumhaber.net/corumda-selcuklu-doneminin-yadigari-abdalata-koyu-camii-ve-turbesi
- Kültür Envanteri, “Abdal Ata Camii Ve Türbesi” kaydı. https://kulturenvanteri.com/yer/abdal-ata-camii-ve-turbesi/