Çorum Atasözleri ve Deyimleri

Çorum Belediyesi’nin kültür yayını olarak 2013’te basılan Çorum Yöresi Sözlü Kültürü, öğretmen ve yazar Can Yoksul’un yıllar içinde derlediği atasözü, deyim, övgü, beddua, yemin, benzetme ve daha birçok sözlü kültür örneğini bir araya getirir. Kitap A’dan Z’ye alfabetik sıralanmış 27 binden fazla söz ve sayfa altlarında yaklaşık 1000 dipnot açıklaması içeren, 700 sayfalık kapsamlı bir derlemedir (Çorum Yöresi Sözlü Kültürü, s. VII). Bu sayfa, o kocaman derlemeden kitaptan seçilmiş örneklerle sınırlı, küçük bir seçkidir; derlemenin tamamı için kitabın kendisine bakılmalıdır. Çorum ağzının ses özellikleri ve yöresel sözcükler için ayrıca Çorum Sözlüğü sayfasına bakılabilir.

Kitap ve Derleyen: Can Yoksul

Can Yoksul, 1949’da Çorum’un Tolamehmet köyünde doğdu. İlk öğrenimini Çorum Cumhuriyet İlkokulu’nda tamamladı; ardından Ankara-Hasanoğlan’daki Atatürk İlköğretmen Okulu ile Diyarbakır-Ergani’deki Dicle İlköğretmen Okulu’nda okudu. Çocukluğu ve ilk gençlik yılları çobanlık ve çiftçilikle geçti, inşaatlarda işçilik yaptı; 1968-1978 arasında öğretmenlik yaptıktan sonra öğretmenlikten ayrılarak Çorum Tarımsal Amaçlı Köy Kalkınma Kooperatifleri’nin üst örgütü olan Çorum “KÖY-KOOP”ta yöneticilik yaptı. Bu görevi sırasında yüzlerce köyü gezip dolaşarak yıllar içinde binlerce sözü derledi (Çorum Yöresi Sözlü Kültürü, s. IV, XIII). Uzun süre Avrupa’da yaşayan Can Yoksul’un şiirleri ve yazıları Türkiye’de ve yurt dışında çeşitli gazete ve dergilerde yayımlandı; Avrupa’da “Akturna” adlı bir dergi kurup uzun süre yönetti. Bozkırların Çocuğu (1970), Deli (1974), Gündönümü (1980), Zulada Kalan Türküler (1983) ve İnsanlığın Türküleri (1986) gibi şiir kitaplarının yazarıdır (s. IV).

Derlemenin Yöntemi ve Kapsamı

Kitabın editörlüğünü, daha önce Çorum Belediyesi’nin kültür yayını olarak bir Çorum ağzı sözlüğü hazırlamış olan öğretmen İbrahim Gösterir üstlendi; Can Yoksul’u bu derlemeye yönlendiren de Gösterir oldu (s. XIII). Kitabın kapağındaki alt başlığa göre derleme; atasözü, deyim, övgü (övme), özlü söz, yergi, argo, öğüt, beddua (ilenç, kargış), şaka, tehdit, yemin, kıyaslama, benzetme, öneri, inanma, halk yargısı, yakınma ve espri gibi pek çok sözlü kültür türünü kapsar (s. I). Gösterir’in Sunu yazısına göre kitapta sözler ayrıca açıklanmamış, yalnızca gerekli görülen yerlerde dipnotlarla yetinilmiş; deyim ve atasözleri genellikle örnek bir cümle içinde verilmiş, küfürler ise derleme dışında tutulmuştur (s. IX).

Aşağıdaki seçki, kitaptaki sözlerden temalara göre derlenmiştir; her sözün yanında kitaptaki sayfa numarası verilmiştir.

Çalışma ve Emek

• Çalışan demir pas tutmaz. (s. 199)
• Çalışanın aç, çalışmayanın tok kaldığını görmedim. (s. 199)
• Çalışana da aşk olsun, çalıştırana da. (s. 199)
• İş başa düşünce dağlar aşılır. (s. 402)
• İş bilenin, kılıç kuşananın. (s. 402)
• İş bilmeyenin işini de aşını da bitirirler. (s. 402)
• Emeksiz yemek olmaz. (s. 285)
• Tembele iş buyurursan, sana akıl öğretmeye kalkar. (s. 602)
• Tembele bulut yük olur. (s. 602)

Komşuluk ve Misafirlik

• Komşu hakkı Tanrı hakkıdır. (s. 460)
• Komşu komşunun külüne muhtaçtır. (s. 460)
• Komşuda pişer, bize de düşer. (s. 460)
• Komşunun iyisine paha biçilmez. (s. 460)
• Komşu kadın biraz terelellidir. (s. 460) — terelelli: hafif ve hoppa (kitabın dipnotu)
• Misafir ev sahibinin danasıdır, nereye isterse oraya bağlar. (s. 498)
• Misafir umduğunu değil, bulduğunu yer. (s. 498)
• Misafirin iyisi kovulmadan gider. (s. 498)
• Konuk gelince evde uğur olur, konuk gidince ev sağır olur. (s. 461)
• Misafirlik en çok üç gündür. (s. 499)

Aile ve Evlilik

• Evlenmek bir borçtur, insanın özrü olmadıkça bu borcu ödemeye mâhkumdur. (s. 301)
• Evlenmek de haktır, ayrılmak da. (s. 301)
• Evliliğin kılavuzu akıl değil, aşktır. (s. 301)
• Evli evinde, köylü köyünde gerek. (s. 301)
• Karı koca ipektir, araya giren köpektir. (s. 428)
• Gelin eşikte, oğlan beşikte. (s. 321)
• Gelin evin yakışığı, kaynana yur bulaşığı. (s. 321)
• Kaynana ile gelin birbirlerini tırnaklamak için doğmuşlardır. (s. 434)

Doğum, evlenme ve düğün törenlerine dair belgelenmiş gelenekler için ayrıca Çorum’da Doğum ve Evlenme Gelenekleri sayfasına bakılabilir.

Hayvancılık ve Tarım

• Öküz alırsan boyunduruk doldurursun, karı alırsan evini doldurursun. (s. 525)
• Öküz öldü ortaklık bozuldu. (s. 525)
• Koyun bağlı olduğu yerde otlar. (s. 463)
• Koyun çobansız olmaz. (s. 463)
• Tarlada izi olmayanın harmanda yüzü olmaz. (s. 597)
• Harman demek devran demektir. (s. 358)
• Ekin biçmek, tırpan sallamak marifet ister. (s. 267) — kitapta ekin, arpa, buğday, çavdar gibi tahıl bitkileri için kullanılır (dipnot)
• Ekinin boyuna posuna güvenme, harmandaki çece güven. (s. 267)

Hava ve Mevsimler

• Yağmur yağarsa bağ olur, yağmazsa çöl olur. (s. 633)
• Kar toprağın bereketidir. (s. 424)
• Kar ekinin yorganıdır. (s. 424)
• Kış geldi kapıya dayandı. (s. 451)
• Kış kıştan yamandır. (s. 451)
• Baharın kuzuları, meleşip inletir yazıları. (s. 104)
• Baharın sabana, güzün tapana mukayyet ol. (s. 104)
• Güz güzünen, yaz yazınan; kış kışınan, iş başınan. (s. 350)

Mizah

Derlemede, soru-cevap biçiminde kurulmuş, hayvanların ya da halk tiplerinin ağzından anlatılan pek çok nükteli söz de vardır:

• Karısından korkmayan ayağa kalksın demişler. Adamın biri kalkmamış: Sen korkmuyor musun diye sorulunca, karının adını duyunca korkudan dizlerimin bağı çözüldü ondan kalkamadım demiş. (s. 429)
• Kurda, “Bizim hayvanları güder misin?” demişler. Kurt sevincinden ağlamış: “Kuzuları da bizim çocuklar gütsün” demiş. (s. 472)
• Kurda “Niye boynun kalın?” diye sormuşlar. “Kendi işimi kendim görürüm de ondan” demiş. (s. 472)
• Tilkiye “tavuk kebabı yer misin?” demişler. “Beni güldürmeyin” demiş. (s. 608)
• Terziye “Çek git burdan” demişler. “Gümüş iğnem yakamda” demiş. (s. 604)
• Üzüme sapın niye kısa demişler. “Uzun olanı da var” demiş. (s. 624)
• Deveye “zanaatın nedir?” diye sormuşlar, “ipek satıcılığı” demiş. (s. 238)
• Kuzguna “güzel kimdir?” diye sormuşlar. “Benim yavrularım” demiş. (s. 479)

İlgili Sayfalar

• Çorum Ağzında Övgüler, Beddualar, Yeminler ve Benzetmeler
• Çorumca (Çorum Ağzı) ve Çorum Sözlüğü
• Çorum’da Doğum ve Evlenme Gelenekleri
• Çorum Köy Seyirlik Oyunları

Kaynaklar

• Can Yoksul, Çorum Yöresi Sözlü Kültürü, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2013, ISBN 978-605-64210-0-6, s. I, IV, VII, IX, XIII, 104, 199, 267, 285, 301, 321, 350, 358, 402, 424, 428, 429, 434, 451, 460-461, 463, 472, 479, 498-499, 525, 597, 602, 608, 624, 633. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2023/05/corum-yoresi.pdf

Sık sorulan sorular

Çorum Yöresi Sözlü Kültürü kitabında kaç söz var?

Can Yoksul'un derlemesinde A'dan Z'ye alfabetik sırayla 27 binden fazla söz ve sayfa altlarında yaklaşık 1000 dipnot açıklaması yer alır; kitap 700 sayfalık bir derlemedir.

Bu sayfadaki sözler kitabın tamamını mı kapsıyor?

Hayır. Kitap 27 binden fazla söz içerir; bu sayfa yalnızca temalara göre seçilmiş küçük bir örneklem sunar.

Kitabı kim ve ne zaman yayımladı?

Kitap Can Yoksul tarafından derlenmiş, Çorum Belediyesi'nin kültür yayını olarak 2013'te basılmıştır; editörlüğünü İbrahim Gösterir üstlenmiştir.