Çorum'da Çiğdem Günü ve Çiğdem Aşı
Çiğdem Günü, ya da pilavın adıyla Çiğdem Aşı, karların erimesi ve çiğdem çiçeklerinin açmasıyla Çorum köylerinde çocukların yaptığı bahar kutlamasıdır. Hitit Üniversitesi Türk Halkbilimi Topluluğu’nun 2006 Yılında Çorum’da Yaşayan Geleneksel Kutlamalar kitabında bu gelenek için beş derleme yer alır: bir genel Merkez kaydı ile Kiranlık, Palabıyık, İsmail ve Eskiekin köylerinden dört kayıt. Derlemeler 2006 baharında yapılmıştır. Aşağıdaki ayrıntılar bu kayıtlara dayanır; uygulamanın bugün hangi köylerde sürdüğü kitaptan çıkarılamaz.
Zaman
Kitaba göre kutlama baharın geldiği günlerde yapılır. Kiranlık köyü kaydında Çiğdem Günü her yıl mart başı ile nisan sonu arasında, Palabıyık kaydında mart ayında, İsmail ve Eskiekin köyü kayıtlarında mart sonunda kutlanır. Palabıyık derlemesi 22 Nisan 2006’da, İsmail köyü derlemesi 4 Mayıs 2006’da, Eskiekin derlemesi 28 Mart 2006’da yapılmıştır.
Nasıl kutlanır
Dört köy kaydında ortak akış şöyledir:
- Köyün çocukları kırlara ve tepelere çıkıp çiğdem çiçeği toplar. Kayıtlarda çiçekler dikenli çalıların uçlarına bağlanır ya da dizilir (Palabıyık, Eskiekin), sivri sopalara takılır (İsmail) veya demet yapılır (Kiranlık).
- Çocuklar çiğdem maniler söyleyerek ev ev ya da kapı kapı dolaşır. Evlerden yağ ve bulgur (Merkez kaydında un, şeker, yağ) gibi yiyecek malzemesi toplanır; Eskiekin’de yarma, salça ve kıyma da anılır.
- Toplanan malzemeyle ortak yemek yapılır. Merkez kaydında malzemelerle helva yapılıp köydeki bütün çocuklara dağıtılır. Kiranlık’ta çocuklar topluca kırlara gidip topladıkları malzemeden yaptırdıkları pilavı yer. Palabıyık’ta her evden bir kap yağ ve bulgur toplanır, harman yerine kurulan taş ocaktaki tencerede, çiğdem çiçeğinin soğanları da karıştırılarak pilav pişirilir ve hep birlikte yenir. İsmail’de köyün açık bir alanında kurulan ocakta bulgur pilavı pişirilir, çiğdem çiçekleriyle süslenip gelenlere ikram edilir. Eskiekin’de malzemeler harman yerinde kurulan kazanda pişer; çocuklar pilav pişerken çömlek oyunu oynar, pilav sofralar kurulup dağıtılarak yenir.
- Yemekten sonra çocuklar kendi aralarında oyunlar oynar (İsmail kaydı).
Maniler
Kayıtlarda çocukların söylediği kısa çiğdem manileri yer alır. Maniler genel olarak çiğdem çiçeğine seslenir, yağ ya da bulgur verene iyi dilekte bulunur, vermeyene ise olumsuz bir dilek yöneltir; Kiranlık kaydındaki bir manide yağın yerine balın, ardından çocukların sağlığının dilendiği görülür. Söyleniş küçük farklarla köyden köye değişir. Bu sayfada mani sözleri aktarılmamıştır; metinler kitabın ilgili sayfalarındadır.
Not
Merkez kaydında geleneğin anlatıldığı yer kaynak kişinin ifadesiyle “Suluova yöresi” olarak geçer. Palabıyık kaydı kitapta hem başlıkta hem metinde “Cemilbey ilçesi” ile ilişkilendirilmiştir; aynı kitabın yağmur duası bölümünde Palabıyık “Çorum merkeze bağlı” olarak geçer. Bu adlandırmalar kaynağın kendi ifadesidir. Aynı kitaptaki Hıdırellez derlemeleri için Çorum’da Hıdırellez Gelenekleri, Çorum’un doğum ve evlenme gelenekleri için Çorum’da Doğum ve Evlenme Gelenekleri sayfasına bakılabilir.
Kaynaklar
- M. Öcal Oğuz ve Tuğçe Işıkhan (yay. haz.), 2006 Yılında Çorum’da Yaşayan Geleneksel Kutlamalar, Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Halkbilimi Topluluğu Yayınları: 6, Ankara 2006, s. 12-16 (Çiğdem Günü derlemeleri). https://hacibayram.edu.tr/api/files/1/Hac%C4%B1bayram%20AHBV/thbmer(tr-TR)/GELENEKSEL%20KUTLAMALAR.pdf