Çorum'da Sanayinin Doğuşu (1950-1980): Kiremit-Tuğla, Makine ve Gıda

Çorum Tarihi kitabının bu döneme ayrılan bölümüne göre, 1950-1980 arasında Çorum’un ekonomisini üç büyük dönüşüm biçimlendirmiştir: karayolu ulaşımının hızla gelişmesi, tarımda makineleşme ve gübre-yüksek verimli tohum kullanımının yaygınlaşması, ve 1970’lerden itibaren kentin kendi bünyesinde hızlanan sanayileşme. Şehir tarihçisi İlhan Tekeli’nin kaleme aldığı bölüm, bu üç sürecin birlikte Çorum’u tarımsal artığı denetleyen bir pazar kasabasından üretim yapan bir sanayi kentine dönüştürdüğünü anlatır (Çorum Tarihi, s. 279).

Genişleyen Sınırlar

1950 sonrasında Çorum’un idari sınırlarında üç değişiklik yaşanmıştır: 22 Temmuz 1953’te Kargı, Kastamonu ilinden ayrılarak Çorum’a bağlanmış ve il yaklaşık 1.301 km² büyümüştür; 1 Nisan 1958’de İskilip’ten ayrılan Bayat ayrı bir ilçe olmuş; 1959’da da Mecitözü’nden ayrılan Ortaköy ilçe statüsü kazanmıştır (Çorum Tarihi, s. 284).

Hinterlantta Tarım, Orman ve Maden

Kitaba göre Çorum tarımının teknolojik gelişimi üç evrede izlenebilir: 1950-1966 arasında yalnızca traktör sayısı artmış, ama gübre gibi girdiler yaygınlaşmadığı için verimde belirgin bir artış olmamıştır; 1966-1976 arasında makineleşmeye yüksek verimli tohum ve gübre kullanımı eklenmiştir; 1970’ten itibaren ise Çorum-Çankırı Kırsal Kalkınma Projesi’yle tarımsal eğitim ve teknoloji daha geniş biçimde yaygınlaştırılmıştır (Çorum Tarihi, s. 285). 1976 sonunda uygulamaya konan 161,6 milyon dolarlık bu proje, beş yılda 8.000 çiftçi ailesinin gelirini ortalama 980 dolardan 1.670 dolara (yaklaşık %70 artış) çıkarmayı hedeflemiş; bunun için tarımsal eğitim, kredi, 12.500 hektarlık sulama, 1.133 km köy yolu iyileştirmesi ile 120 köye içme suyu ve 233 köye elektrik götürülmesini öngörmüştür. 1981 ortalarına kadar 44.000 çiftçiyle kredi ilişkisi kurulmuş, 137 köyde 252 “önder çiftçi” model işletme olarak seçilmiştir (Çorum Tarihi, s. 285-286).

Bu dönemde Çorum kırsal ekonomisinin ana ürünleri buğday, arpa, pirinç, şeker pancarı, soğan ve patatesti; 1975’ten sonra münavebeli tarımın yaygınlaşmasıyla mısır, nohut, mercimek ve ayçiçeği de önem kazanmış, uzmanlaşılan ürün sayısı altıdan ona çıkmıştır (Çorum Tarihi, s. 288-289). Hayvancılıkta koyun (çoğunlukla Akkaraman ve Gıcık cinsi) sayısı 1970’ten sonra hızla artarak küçükbaş hayvancılıkta baş tür hâline gelmiş; sığırda ise yerli kara ırkın yanında İsviçre kırmızısı ve Holstein melezlemesi yaygınlaşmıştır (Çorum Tarihi, s. 290-291).

İlin 349.647 hektarlık (yüzölçümünün yaklaşık %28,9’u) orman varlığı üç işletme müdürlüğünce yönetiliyordu: en zengin orman örtüsü %58 oranla Kargı’da, onu %31 ile İskilip-Bayat, %24 ile merkez-Osmancık-Mecitözü-Ortaköy-Alaca-Sungurlu işletmeleri izliyordu; ildeki 754 köyden 143’ü orman içi, 190’ı orman kenarı köy sayılıyordu (Çorum Tarihi, s. 292).

Madencilikte esas faaliyet, Osmancık-İskilip arasındaki Alpagut ve Dodurga linyit yataklarıydı. Alpagut’u 1942’de özel idare işletmeye başlamış, 1954’te TKİ Dodurga sahasını devreye almış, 1970’te özel idare kendi Alpagut işletmesini de TKİ’ye devretmiştir. Yaklaşık 22 milyon ton rezervi bulunan, ortalama 4.800 kalori/kg ısıl değerli bu linyitin üretimi 1970’te yıllık 200.000 tondan 1981’de 594.500 tona, TKİ’de çalışan işçi sayısı da 1.114’ten 1.828’e yükselmiştir; üretilen kömürün %75’i Çorum ve çevresinde, esas olarak kentin çimento ile tuğla-kiremit fabrikalarının yakıtı olarak tüketiliyordu (Çorum Tarihi, s. 292-293). Sungurlu’nun Tekelce bölgesi ile İskilip’te tuz çıkarılıyor (1980’de 6.325 ton), küçük ölçekte bakır, manganez, amyant ve demir işletiliyor, geniş bentonit yatakları ise değerlendirilmeden bekliyordu (Çorum Tarihi, s. 293).

Kentte Sanayinin Doğuşu

Kitaba göre 1950 sonrasının ilk sanayi atılımı, ilin temel ürünü buğdayı işleyen un fabrikalarıyla oldu: 1954’te Nafiz Battal’ın Yeni Un Fabrikası’nı, 1955’te Mustafa Kaleli-İsmail Bezgen-Tahir Erdemli ortaklığının Express Un Fabrikası izledi; 1974’e kadar toplam yedi un fabrikası kuruldu ve ürünler, gelişen karayolu sayesinde 14 illik Doğu Karadeniz-Kuzeydoğu Anadolu pazarına ulaştı (Çorum Tarihi, s. 298-299).

Un sanayiini taş-toprak sanayiindeki gelişme izledi. Çimento Fabrikası’nın inşaatı 1954’te başlamış, 4 Nisan 1957’de üretime geçmiştir; başlangıçta günlük 450 ton olan kapasite, 1969’da yaş sistemden kuru sisteme geçilmesiyle günlük ortalama 1.200 tona (yıllık 500.000 ton) çıkarılmış, üretim Çorum’un yanı sıra Ankara, Çankırı, Samsun, Yozgat, Amasya ve Kastamonu’ya pazarlanmıştır (Çorum Tarihi, s. 298).

Kentin bugün de tanındığı tuğla-kiremit sanayii 1955’ten sonra harman tuğlasından fabrika üretimine geçerek uzmanlaştı: fabrika sayısı 1967’de 8, 1972’de 20, 1980’de 40’ın üzerine çıktı ve üretim, ülke pazarının yaklaşık %35’ini karşılar hâle geldi; fabrikaların çoğunun İstanbul ve Ankara’da satış bürosu vardı. Kil hammaddesi 18 km uzaklıktaki Boğabağ köyünden, yakıt olarak kullanılan linyit ise Dodurga ve Alpagut ocaklarından getiriliyor, üretimde Hofmann tipi fırın teknolojisi kullanılıyordu. Kitap, İskenderun Demir Çelik Fabrikası’nın bacası için gereken özel tuğlaların Çorum’da üretilmesini, Çorumlu sanayicilerin övündüğü bir başarı olarak aktarır (Çorum Tarihi, s. 298-299).

1972’den 1980’e kadar banka kredilerinin sanayiye yönelmesi ve genişleyen iç pazarla Çorum’da hızlı bir sanayi çeşitlenmesi yaşandı. Döneme damgasını vuran kuruluşlar arasında; 350 kişinin çalıştığı, salyangoz ile at-eşek eti mantar konservesi, et-kemik-balık unu ve deri üreterek 1981’de 9 milyon dolarlık ihracat yapan Talip Koç Gıda Sanayii; Kızılırmak Holding’in 1979’da açtığı, yılda 6.400 ton döküm kapasiteli Kızılırmak Döküm Fabrikası; ve 1970’lerin sonunda üretime geçen, 16.750 ton/yıl kapasiteli ÇOPİKAS (Çorum Plastik Kâğıt ve Ambalaj Sanayii) sayılabilir (Çorum Tarihi, s. 300-301). Buna karşılık 1976’da kurulması kararlaştırılan iki devlet fabrikası —Çorum Şeker Fabrikası ile MKE’nin galvanizli tel, gübre, kâğıt, rafineri ve çimento donanımı üretecek Sınai Tesisler Teçhizat Fabrikası— ekonomik istikrar tedbirleri yüzünden yarım kalmıştır (Çorum Tarihi, s. 301).

Bu büyük sanayinin yanında küçük üretim de canlıydı: esnaf 1952’den itibaren dernekler kurarak örgütlenmiş, 1964’te 507 sayılı Esnaf ve Küçük Sanatlar Kanunu’ndan sonra Çorum Esnaf Dernekleri Birliği’nde bir araya gelmiştir; 1973’te 23 dernekte 4.335, sonrasında 28 dernekte 8.003 esnaf ve sanatkâr kayıtlıydı (Çorum Tarihi, s. 303). Aynı dönemde yılda yaklaşık 1.500 ton Çorum leblebisi üretiliyor, bunun 1.000 tonu kent dışına gönderiliyordu — bugünün coğrafi işaretli leblebi geleneğinin doğrudan devamı (Çorum Tarihi, s. 304). Kentteki banka sayısı, 1959 öncesinde tek bankadan (Ziraat Bankası, 1913 açılış) 1980’lere gelindiğinde 14’e yükselmiştir (Çorum Tarihi, s. 305-306).

Kitabın anlattığı bu küçük atölye ve fabrikalar zemini üzerine, 1977’de kurulan Çorum OSB ve zanaat-bakım işlerini bir araya getiren sanayi siteleri yükselmiş; bugünün ihracatçı sanayi kentinin temelleri bu otuz yılda atılmıştır. Dönemin genel ekonomik görünümü için Çorum Ekonomisi sayfamıza bakılabilir.

Kaynaklar

• İlhan Tekeli, “1950-1980 Döneminde Kentin Faaliyetlerindeki Gelişmeler”, Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi; yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2020, s. 279-306. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2026/01/corumtarihi.pdf