Bayat'ın Tarihî Camileri ve Türbeleri
Bayat ilçe merkezi ve köylerinde, Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün kültür turizmi envanterine göre üç kitabeli tarihî cami ile yöre halkı arasında dokuz türbe olarak bilinen inanç mekânları bulunur. Bu yapıların çoğu hakkında ayrıntılı belge sınırlı olduğundan, aşağıda bilinenler tek bir rehberde toplanmıştır.
Üç Tarihî Cami
İlçe merkezindeki Emirbey (Eski) Camii, kitabesine göre 1846 yılında yapılmıştır; Kültür Envanteri’nin kaydına göre yapı Osmanlı dönemine ait olup “Eski Camii” ve “Çarşı Camii” adlarıyla da anılmaktadır. Çayköy köyündeki Çayköy Camii ise 1800’lü yıllara tarihlenen bir başka kitabeli yapıdır. İlçe merkezindeki Tepebayat (Eski-Hatipoğlu) Camii resmî olarak kültür varlığı statüsünde tescilli olmamakla birlikte, kitabesinde caminin yapılış tarihi 1218 olarak yazılıdır; bu erken tarih, kitabenin sonradan eklenmiş veya farklı bir takvimle yazılmış olabileceği ihtimaliyle temkinli değerlendirilmelidir.
Dokuz Türbe ve Hasan Çelebi
İlçe merkezi ve köylerinde Hasan Çelebi, Kurtdede, Belören, Tevekli, İleği, Yenişıhlar, Emirşah, Asma Tepesi ve Kubbettin adlarıyla bilinen dokuz türbe tespit edilmiştir. Bunlar arasında hakkında en çok bilgiye ulaşılabilen Hasan Çelebi Türbesi, Bayat’ın Dere Mahallesi’nde yer alır. Bayat Belediyesi’nin tarihçe sayfasına göre Hasan Çelebi, Hacı Bektaş Veli’nin yanında yetiştikten sonra Bayat halkını aydınlatmakla görevlendirilmiş; türbesinin mezar taşındaki kitabede ölüm tarihi Hicrî 900 (Miladi 1494) olarak kayıtlıdır. Aynı kaynağa göre Hasan Çelebi’nin, Dere Mahallesi’ne ilk yerleşen Kara Osman oğullarından bir oba reisinin soyundan geldiği rivayet edilir; Tepebayat Mahallesi’ne ise İran-Horasan kökenli Ezgendioğulları’ndan Kara-Bayatlı bir oymağın yerleştiği aktarılmaktadır. Bu rivayetler ve Hasan Çelebi’nin ölüm tarihinden hareketle, Bayat’ın 1071 (Malazgirt Zaferi) ile 1450 yılları arasındaki bir dönemde kurulmuş olabileceği belediyenin tarihçe sayfasında öne sürülmektedir — kesin bir kuruluş belgesi bulunmadığından bu tarih aralığı bir tahmin olarak değerlendirilmelidir.
Diğer Sekiz Türbe Hakkında
Kurtdede, Belören, Tevekli, İleği, Yenişıhlar, Emirşah, Asma Tepesi ve Kubbettin türbeleri hakkında, resmî kaynaklarda yalnızca adları geçmekte; kimlere ait oldukları, hangi köyde bulundukları veya ne zamana tarihlendikleri konusunda kamuya açık ayrıntılı bilgiye rastlanmamıştır. Bu nedenle bu sayfa, doğrulanabilir bilgiyle sınırlı tutulmuştur.
Yakındaki Yerler
İlçenin genel tarihi ve diğer arkeolojik/doğal değerleri için Bayat Tarihi ve Akkaya Höyük yazılarına bakılabilir.