Çorum Kalaycıları ve Bakırcılık Geleneği

Bakır, ısıyı güzel iletir ama zamanla kararır ve oksitlenir; onu yeniden parlak, sağlıklı ve kullanılabilir kılan ustalara kalaycı denir. Çorum; kalaycılığın ve bakırcılığın Anadolu’daki son kaleslerinden biri. Şehrin çarşısında bugün bile Kalaycılar Arastası ve Bakırcılar Çarşısı adlarını taşıyan sokaklar, bu zanaatin izlerini koruyor.

Zanaat Nedir?

Kalaycılık; bakır tencerelerin, sahanların ve ibriklerin içinin, özel kalay potası eriyikle, kor ateşi üzerinde “terleterek” kaplanmasıdır. Usta, kaba önce asitli yıkama yapar, sonra eriyik kalayı fırça darbeleriyle yayar; soğuyan kap, içi gümüş gibi parlayan yeniden doğmuş bir eşyaya dönüşür. Aynı düzenekte bakırın dış yüzü de çekiçle perdahlanır, kabartma ve kazıma işçilikle süslenir. Köylerde “kalaycı düzeneği” kurulup ev eşyaları kapı önünde yenilendiği dönemler, Çorum’un hafızasında yer eder.

Çorum’da Durum

• Merkez çarşı: Kalaycılar Arastası, bakır işleyen ustaların tezgâhlarını barındırmaya devam ediyor; çekiciyle sanat üreten ustalar basına konu oluyor. Kentin en eski kalaycısı olarak tanıtılan Süleyman Özkılıç; 10 yaşında başladığı mesleği 63 yıldır sürdüren, dedesi ve babasıyla köyleri dolaşarak zanaati öğrenmiş dördüncü kuşak bir usta. Özkılıç kendisinin “Çorum’da kalan 3 kalaycıdan birisi” olduğunu söylüyor (Sabah, video haber)
• Bakırcılar Çarşısı: Kent merkezindeki tarihi çarşı, yıllar içinde köhneleşti; 2018’de ön sıra dükkanları yıkılarak Cengiztopel Caddesi’ne katıldı. Ustaların ortak yakınması tanıdık: “İsmi Bakırcılar Çarşısı ama üç bakırcı kaldı”
• İlçeler — Alaca: 7 yaşında çıraklığa başlayan Salih Dokuz, 76 yaşında olmasına rağmen her gün dükkanını açıp 69 yıldır kalaylıyor (Çorum Sesi)
• İlçeler — Osmancık: Mesleği babasından devralan Hasan Haykır, 13 yaşında başladığı bakır işleme ve kalaycılığı 56 yıldır sürdürüyor (Yayla Haber)

Ortak kader bellidir: çırak yokluğu. Mesleğin son temsilcileri, ömürlerini verdikleri tezgâhları terk etmemek için direniyor.

Neden Önemli?

Kalaycılık yalnızca bir tamir zanaatı değil; bakır eşya dövme, kazıma ve kabartma işçilikleriyle Çorum’un geleneksel el sanatlarının da taşıyıcısı. Bakır sofra kültürü, düğün çeyizlerindeki sahanlar ve ibrikler bu ustalığın ürünü. Zanaat kaybolursa, çarşının adı da üstünde kalır.

Çorum’da çarşı kültürünün diğer izleri için Dikiciler Arastası sayfamıza, el sanatlarıyla bütünleşen mutfak geleneği için Çorum yemekleri sayfasına göz atabilirsiniz.

Tarihsel Arka Plan

Çorum Tarihi kitabına göre bakırcılık, 19. yüzyılda Çorum kentinin geleneksel üretim kollarından biriydi; yapılan kap, kazan ve tencereler hem kent nüfusunun hem de kenti pazar yeri olarak kullanan çevre köylerin ihtiyacını karşılıyordu. Gerekli ham bakır Ergani’deki yataklardan geliyor, kentte haddehane bulunmadığından muhtemelen o dönemin bir bakırcılık merkezi olan Tokat’tan tedarik ediliyordu. Tokat’taki bakır üretiminin 19. yüzyılın ikinci yarısında gerilemesi — özellikle 1887’de kentteki büyük dökümhanelerin kapanması — Çorum bakırcılığının da düşmesine yol açtı; 20. yüzyıl başına ait kaynaklarda bakırcılık artık kentin üretim listesinde yer almıyordu. Çorum Ticaret Odası kayıtlarına göre zanaat, 20. yüzyıl ortalarına doğru yeniden canlanmıştır (Çorum Tarihi, s. 158-159). 19. yüzyıldaki diğer geleneksel zanaatler için 19. Yüzyılda Çorum’da Dokumacılık, Bakırcılık ve Demircilik sayfasına bakılabilir.

Kaynaklar

• Çorum Tarihi, 5. Hitit Festivali Komitesi; yay. haz. Çorum Belediyesi Kent Arşivi, 3. baskı, Çorum Belediyesi Kültür Yayını, Çorum 2020 (3. Bölüm: “19. Yüzyılda ve 20. Yüzyıl Başında Çorum”, Sevgi Aktüre), s. 158-159. https://www.corum.bel.tr/public/uploads/2026/01/corumtarihi.pdf
• Çorum Haber — Bakırcılar Çarşısı’na “Nostaljik” Bir Bakış
• Çorum Sesi — 76 Yaşında: Her Gün Dükkanını Açıyor, Bakıra Yeniden Hayat Veriyor (Salih Dokuz)
• Yayla Haber — Osmancıklı Bakır Ustası Hasan Haykır’ın 69 Yıllık Meslek Aşkı
• Esnafer Haber TV — Son Kalaycı Ustalarından Hasan Haykır’ın Çığlığı
• Sabah — Süleyman Özkılıç video haberi