Obruk Köyü Camii (Mehmet Dede Obruk)
Obruk Köyü Camii, Dodurga ilçesine bağlı Mehmet Dede Obruk köyünün meydanında yer alır. Doğan Koşan’ın 2025 tarihli makalesine göre cami, ilçenin tescilli tek mimari taşınmaz kültür varlığıdır; 2009 tarihli Çorum Kültür Envanteri de yapıyı Dodurga Obruk Köyü’nde, “Mehmetdede Camii” adıyla, köy tüzel kişiliği mülkiyetinde ve 26.6.1998 tarih, 5817 sayılı kararla tescilli olarak kaydeder. Köyün üç kilometre batısındaki Mehmetdede Tekke köyündeki türbe için bkz. Dodurga: Mehmetdede ve Hüssem Dede Türbeleri.
Köy
Koşan, köyün 13. yüzyılda Kızılırmak kıyısında kurulmuş bir Türkmen köyü olduğunu yazar. 1649’da köye gelen Evliya Çelebi’ye göre Mehmet Şah Dede Horasan’dan gelenlerdendir ve Kızılırmak kenarındaki dar geçide yerleşmiştir. 1530 tarihli Karaman ve Rum Defteri’nde Tekke ve Obruk köyleri anılır; köyün adı 1925’te hâlâ Obruk’tur, sonradan “Mehmet Dede Obruk” olarak değiştirilmiştir. İki kilometre güneydeki Obruk Barajı adını bu köyden alır.
Tarihlendirme
Caminin kitabesi ve vakfiyesi yoktur. Harim kapısının üzerinde sıva üzerine boyayla yazılmış hicrî 1271 (miladî 1854) tarihi bulunur. Koşan bu tarihin yapım tarihinden çok kalem işi süslemelerin yapıldığı tarih olduğunu, ayrıca yanlış yazıldığını savunur: aynı ustaların çalıştığı İskilip Örübağ köyü camisinde 1963 yanında 1279 (1379 yerine), Mecitözü Alören camisinde 1942 yanında 1258 yazılıdır. Bu örneklerden hareketle hicrî 1271’in miladî 1955’e karşılık geldiğini belirtir.
Harimin kalın yığma taş duvarları ve ahşap direkli, bağdadi duvarlı son cemaat yeri, Çorum yöresinde Hıdırlık (1889), Üçköy (1897) gibi camilerde de görüldüğünden, Koşan caminin 19. yüzyıl sonuna tarihlenmesini uygun bulur. Harim kapısının kilit taşındaki ay-yıldız kabartması da bu tarihlemeyi destekleyen bir ipucu olarak anılır.
Mimari
- Harim: Kareye yakın planlıdır. Duvarları 90 cm kalınlığında kaba yonu yığma taştır; köşeler, kapı ve pencere açıklıkları ile saçaklar düzgün kesme taşla yapılmış, bağlayıcı olarak kireç harcı kullanılmıştır. Dıştan dört yüzeyli kırma çatıyla örtülüdür (çatı yakın zamanda onarılmıştır). Minaresi yoktur.
- Pencereler: Kesme taş söveli, yuvarlak kemerli, iki kanatlı kırma pencerelerin tamamı özgündür; demir korkuluklu olup sonradan boyanmıştır.
- Son cemaat yeri: Kuzey cephededir, açık ve revaklıdır; iki sıra kesme taş duvar üzerine oturan dört ağaç direk, beş Bursa kemeri ve çatıya kadar bağdadi teknikle örülmüş üst bölümden oluşur. Batı yüzü sonradan tuğlayla kapatılmıştır.
- İç mekân: Düz ahşap tavanın ortasında çıta işi yedigen bir tavan göbeği bulunur. Mihrap nişi sade ve dardır; ahşap minber batı duvarına dayanır; vaaz kürsüsü yoktur. İki ağaç direkle taşınan ahşap mahfilin harime doğru çıkma yapan orta bölümünde, eğri kesim tekniğiyle selvi ağacı tasvir edilmiştir.
Kalem işi süslemeler
Süslemeler en yoğun biçimde son cemaat yerindedir. Kemer alınlığında sağlı sollu simetrik S ve C kıvrımlı bahar dalı, başak ve çiçeklerden oluşan, sarı, kahve ve mavi renkli bitkisel bir kompozisyon vardır; ortada siyahla “maşallah” yazılıdır. Harim kapısının iki yanında mimari sütun tasvirleri ve helezonik kıvrımlar görülür. Koşan’a göre harim iç duvarlarında da kalem işi izleri bulunur, ancak yüzeyler 2000’li yılların başında kireçle kapatılmıştır; bu nedenle kompozisyonlar seçilememektedir.
Koşan, aynı üslupta kalem işi bulunan örnekler olarak İskilip Örübağ (1963), Amasya Çavuş (1949), Mecitözü Alören (1942) ve Doğla (1946) köyü camilerini ve Çorum Ulu Camii şadırvanını sayar; bunların aynı gezici ustaların işi olduğunu belirtir. Yazar ayrıca aynı ustaların 1947’de Mehmetdede Tekke köyündeki türbenin kalem işlerini yaptığını yazar. Makale, süslemelerin yok edilmeden açığa çıkarılması için kapsamlı bir bakım ve onarım çalışması önerir. Mecitözü’ndeki benzer örnekler için bkz. Alören Köyü Külliyesi ve Doğla Köyü Camii.
Kaynaklar
- Doğan Koşan, “Çorum/Dodurga Mehmet Dede Obruk Köyü Cami ve Süslemeleri”, Asya Studies, 9/31, Bahar 2025, s. 189-202. DOI: 10.31455/asya.1584031. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4361004
- Çorum Kültür Envanteri, Çorum Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları No: 3, Çorum 2009, Dini Yapılar / Camiler, s. 284. https://www.kulturportali.gov.tr/medya/dokuman/dokumandetay/6074