Şapinuva Kazıları ve Ortaköy Arşivi
Şapinuva (Ortaköy), Çorum’un 53 km güneydoğusundaki Ortaköy ilçesinin yaklaşık 3 km güneybatısında yer alan Hitit kentidir. Kentin tarihi, konumu ve kısa tanıtımı için Şapinuva sayfasına, ziyaret için Şapinuva Gezi Rehberi sayfasına bakılabilir. Bu sayfa kazı sürecini, kazı alanlarını ve arşivi kaynaklara dayanarak anlatır.
Kentin bulunuşu ve kazının başlaması
Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’ne göre kazı kararı, Çorum Müzesi’nin 1990’da Ortaköy’de bulunan iki çivi yazılı tableti satın almasından sonra yerinde yapılan araştırmaya dayanır. Aygül Süel’in Türkiye Turizm Ansiklopedisi maddesi ise kentin, Hitit çivi yazılı kaynaklarındaki coğrafi isimleri ve Hattuşa’yı çevre eyaletlere bağlayan yolları saptamak amacıyla Süel ve Mustafa Süel başkanlığında yürütülen uzun soluklu bir yüzey araştırması projesi kapsamında bulunduğunu yazar. Kentin Hitit çağındaki adının Şapinuva olduğu, kazıda çıkan tabletlerin okunmasıyla anlaşılmıştır; Süel, kentin daha önce bilim insanlarınca Boğazköy’ün güney ve güneydoğusuna yerleştirildiğini, bulgunun tarihî coğrafyayı yeniden şekillendirdiğini yazar.
Kazı başkanları ve kurumlar
| Dönem | Yürütücü |
|---|---|
| 1990-1991 | Çorum Müze Müdürlüğü başkanlığında kazı (Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü) |
| 1992-2018 | Ankara Üniversitesi adına bilim heyeti; Aygül Süel ve Mustafa Süel başkanlığında |
| 2019’dan bugüne | Hitit Üniversitesi adına bilim heyeti; Aygül Süel başkanlığında |
Süel’in maddesi 1990’daki ilk çalışmayı Aygül Süel’in bilimsel başkanlığında bir kurtarma kazısı olarak tanımlar.
Kent ve konumu
Aygül Süel’e göre şehir bugünkü bilgilerle aşağı ve yukarı şehirden oluşan, yaklaşık dokuz kilometrekarelik bir alana yayılır. Hitit kenti kuzeybatıdan güneydoğuya alçalan bir plato üzerinde kurulmuş, Hititler bölgede mevcut köylere yerleşmek yerine araziyi teraslayarak kenti inşa etmiştir. Kelkit-Yeşilırmak vadisi boyunca uzanan doğu-batı ticaret yolu kentin önünden geçer. Süel’e göre MÖ 14. yüzyılın başında Büyük Kral II/III. Tuthaliya ve Kraliçe Taduhepa burada hüküm sürmüş, kent MÖ 13. yüzyılda II. Murşili tarafından da kullanılmıştır. Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Hitit sonrasında şehrin bir bölümünün Romalılar tarafından mezarlık alanı olarak kullanıldığını ekler.
Kazı alanları
Tepelerarası bölgesi
Süel’in maddesine göre ilk kazılar şehrin hemen hemen en hâkim noktasındaki A yapısında yapılmış, burada Hitit çağının en zengin tablet arşivleri bulunmuştur. A yapısı anıtsal ve simetrik planlıdır, şimdilik 5.000 metrekarelik bir alana yayılır ve bodrum dışında en az iki katlıdır. B yapısı 1.200 metrekaredir ve içinde yiyecek ve içecek için kullanılmış 70’ten fazla büyük küp vardır. C ve D yapıları dinî yapılar olarak anılır; D yapısının girişinde ortostat üzerinde yay ve mızrak taşıyan bir erkek figürü bulunur, yapının içinde üzerinde çivi yazısıyla Büyük Kral yazılı bronz balta ve oraklar ele geçmiştir.
Bölgenin güneyindeki G alanında körük, ocak, üfleç, pota, kalıp ve cüruf içeren metal işlikleri açılmıştır; buradan çok sayıda minyatür figürlü kil kalıp çıkmıştır. İpek ve arkadaşları (2023), 2014-2021 arasında tespit edilen bu işliklerin MÖ 14. yüzyılın ilk yarısına tarihlendiğini, 2015’te burada bir gümüş yüzük mühür ele geçtiğini yazar (Hitit mühürleri).
Ağılönü bölgesi
Süel’e göre Ağılönü, şehirde ritüel amaçlı düzenlenmiş bir alandır. Burada 2.000 metrekareye yakın, 100 x 20 metre ölçüsünde bir taş döşem açığa çıkarılmıştır; döşem 12 sıra hâlinde günümüze ulaşmıştır.
Ortaköy arşivi
Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kazıda 4.000’e ulaşan çivi yazılı tablet bulunduğunu, Süel ise 5.000’e yakın tablet ve tablet parçasından söz ettiğini yazar. Süel’e göre bu, Anadolu’da Boğazköy’den sonra keşfedilen ikinci büyük Hitit çivi yazılı arşividir. Tabletler Hititçe, Hurrice, Hattice ve Akadça gibi dillerde idari, dinî ve fal metinlerini içerir; Büyük Kral ile kraliçeye hitaben yazılmış mektuplar, Şapinuva’da bir kral çiftinin bulunduğunu gösterir.
Süel kentin arınma ritüelleri açısından önemli bir dinî merkez olduğunu belirtir. İtkalzi adlı arınma ritüeli tabletlerinde ritüelin Zithara kentinde yapıldığı ve tabletlerin asıllarının Şapinuva’dan getirildiği yazılıdır; Boğazköy tabletlerinin kolofonlarında “bu tabletleri Şapinuva ülkesindeki orijinallerinden çoğalttık” anlamına gelen ifadeler bulunur. Boğazköy arşivi için Boğazköy çivi yazılı tabletleri sayfasına bakılabilir.
Daha yeni bir kaynak olan 8 Ekim 2026 tarihli A Haber haberi, UNESCO Dünya Belleği Listesi için yapılan resmî başvuruda 4.533 çivi yazılı tablet ve tablet parçasından söz eder; tablet ve parça sayısı ayrı verilmez. Başvuruyu Hitit Üniversitesi adına Şapinuva Kazı Başkanlığı hazırlamış, Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü koordinasyonu yürütmüş, başvuru UNESCO Türkiye Milli Komisyonu aracılığıyla yapılmıştır. Anadolu Ajansı’nın Ağustos 2026 haberinde ise “yaklaşık 4 bin tablet” denir.
Kaynaklar
- Aygül Süel (2020), “Şapinuva (Ortaköy) Örenyeri Kazısı”, Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/sapinuva-ortakoy-orenyeri-kazisi
- Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, “Kazı Alanları”. https://corum.ktb.gov.tr/TR-58773/kazi-alanlari.html
- Önder İpek, Aygül Süel, Murat Aydın, Semih Gerçek, “Ortaköy’de Ele Geçen Bir Hitit Mührü”, Höyük, 2023, Sayı 11, s. 17-30. https://hoyuk.gov.tr/tam-metin/80/tur
- A Haber, “Çorum’da binlerce yıllık tarihi keşif! Beş dilde yazılmışlar, UNESCO için ilk adım”, 08.10.2026. https://www.ahaber.com.tr/galeri/yasam/sapinuvadaki-4-bin-533-tablet-icin-unesco-basvurusu
Sık sorulan sorular
Şapinuva kazıları ne zaman başladı?
Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Aygül Süel'in Türkiye Turizm Ansiklopedisi maddesine göre kazı 1990'da, Çorum Müzesi'nin Ortaköy'de bulunan iki çivi yazılı tableti satın almasının ardından kurtarma kazısı olarak başlamıştır.
Ortaköy arşivinde kaç tablet var?
Kaynaklar farklı sayı verir: Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 4.000'e ulaşan, Aygül Süel'in Türkiye Turizm Ansiklopedisi maddesi 5.000'e yakın tablet ve tablet parçasından söz eder.