Hitit Mühürleri ve Mühür Baskıları

Mühürlü kil parçaları (bulla) ve mühür baskılı tabletler, kralların ve görevlilerin adlarını ve unvanlarını bugüne taşıdığı için Hitit arşivlerinin parçasıdır. Çorum’daki en zengin mühür buluntuları Hattuşa’dan gelir; Şapinuva’dan ise birkaç ayrı ve ilginç örnek bilinir.

Hattuşa’daki mühür buluntuları

Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün 2017 tarihli tanıtım kitabı ve Celal Şenol’un (2024) Türkiye Turizm Ansiklopedisi maddesi, Hattuşa kazılarında 30 binden fazla tablet yanında 3 binden fazla mühür baskısı (bulla) bulunduğunu yazar.

• Nişantepe: Nermin Atila’ya (2021) göre Büyükkale’nin güneybatısındaki Nişantepe’de 28 mühür baskılı tablet ve 3.268 bulla ele geçmiştir; madde, baskılar arasında II. Hantili, Muwattalli ile I. ve II. Şuppiluliuma’ya ait olanları sayar.
• Büyükkale D yapısı: Atila, burada 280 bulla ve tablet bulunduğunu, belgelerin Orta Hitit dönemine tarihlendiğini yazar.
• 1936 buluntusu: Ali İzzet Yılmaz (2019), 1936’da kil üzerine basılmış 280 mühür baskısına ulaşıldığını yazar. Baskılar kral ve memurlara aittir ve sahibin adı ile unvanı hem çivi yazısıyla hem hiyeroglifle yazılıdır. Bu sayının yukarıdaki Büyükkale D yapısı sayısıyla ilişkisi kaynaklarda belirtilmemiştir.

Kazı süreci için Hattuşa kazı tarihi, arşivin geri kalanı için Boğazköy çivi yazılı tabletleri sayfasına bakılabilir.

Yarım küre biçimli mühürler

İpek, Süel, Aydın ve Gerçek’in (2023) Höyük dergisindeki makalesi, yarım küre (kalot) biçimli, üzengi tutamaklı mühürlerin MÖ 15. yüzyıldan 14. yüzyıla geçişte ortaya çıkan Hitit mühür tiplerinden olduğunu yazar. Bunlar altın, gümüş ve bronz gibi madenlerden ya da hematit, steatit, serpantin, radyolarit ve jasper gibi taşlardan yapılmıştır; dışbükey yüzde ve tabanda hiyeroglifle mühür sahibinin adı ve unvanı bulunur. Boğazköy, Alaca Höyük, Ortaköy, Ras Shamra, Kargamış, Panaztepe ve Kavuşan Höyük gibi merkezlerden yarım küre mühürler ele geçmiştir. Makaleye göre metalden yapılmış örneklerin yalnızca altısının bulunduğu yer bilinir (Kargamış, Boğazköy 1-2, Panaztepe, Kavuşan Höyük ve Ortaköy). Kazı dışı örneklerin tarihlenmesi tartışmalıdır: makale Boehmer’in bu grubu MÖ 13. yüzyıla, Mora’nın ise MÖ 15.-13. yüzyıllar arasına yerleştirdiğini aktarır.

Ortaköy yarım küre mührü

Aynı makalede tanıtılan mühür, Ortaköy’de bulunmuş ve 2015’te Çorum Müzesi’ne teslim edilmiştir; müze envanterinde 10389 (2021/30) numarasıyla kayıtlıdır.

• Makalede bronz olarak adlandırılır; arkeometrik ölçümde yaklaşık yüzde 68-69 bakır ve yüzde 22-23 nikel saptanmıştır. Çapı 3 cm, yüksekliği 1,8 cm, ağırlığı 32,50 gramdır; gövdeye iki pimle tutturulmuş üzengi biçimli bir tutamağı vardır.
• Dışbükey yüzde ve tabanda hiyeroglifle kâtip unvanlı sahibin adı Uku okunur; çevresindeki bantlarda ad, unvan ve ağaç motifi dört kez yinelenir.
• Makale, kâtip unvanlı Uku’nun adına Hitit merkezlerinden ele geçen tablet, mühür ve mühür baskılarında rastlanmadığını; Uku adının Nişantepe’deki bazı mühür baskılarında ise MAGNUS.PITHOS unvanıyla geçtiğini yazar.
• Yazarlar mührü MÖ 14. yüzyılın ilk yarısı ya da ikinci yarısına tarihler. Şapinuva’da 2014-2021 arasında bulunan metal işliklerde mührün üretilmiş olabileceği ihtimalini de ileri sürerler; bu işlikler MÖ 14. yüzyılın ilk yarısına tarihlenmektedir (Şapinuva kazıları).

Şapinuva’da gümüş mühür yüzük ve Eski Hitit mührü

İpek ve arkadaşları, Şapinuva işliklerinde 2015’te bir gümüş yüzük mührün bulunduğunu, yüzük halkasının kırık olması nedeniyle onarım için atölyeye gönderilmiş olabileceğini aktarır (Süel ve Weeden, 2019’a dayanarak).

İletişim Başkanlığı’nın yerel basın bülteni (22 Mart 2021), Ortaköy’de bir tarlada bulunan ve Çorum Müzesi’ne kazandırılan başka bir mührü anlatır: çiçek biçimli baskı yüzü ve çekiç başlı tutamağı olan, nikel alaşımlı bronzdan, 2,7 cm yüksekliğinde ve 2,2 cm genişliğinde bir mühür. Bülten, arkeolog Resul İbiş’in ön incelemesine dayanarak mührün MÖ 1650-1400’lü yıllara ait Eski Hitit dönemi mührü olarak tarihlendiğini, ayrıntılı inceleme için komisyon kurulacağını yazar. İbiş mühürlerin geçmişten günümüze kişilerin imzası niteliğinde olduğunu, şehir kapılarının ve kaplara konan yiyeceklerin de mühürlendiğini anlatır.

Mühürlerin görülebileceği yerler

Hattuşa mühürleri ve mühür baskıları Boğazköy Müzesi ile diğer müzelerde, Çorum’da bulunan örnekler Çorum Müzesi koleksiyonunda yer alır; güncel sergileme için müzelere başvurulmalıdır.

Kaynaklar

• Önder İpek, Aygül Süel, Murat Aydın, Semih Gerçek, “Ortaköy’de Ele Geçen Bir Hitit Mührü”, Höyük, 2023, Sayı 11, s. 17-30. DOI: 10.37879/hoyuk.2023.1.017. https://hoyuk.gov.tr/tam-metin/80/tur
• Nermin Atila (2021), “Hattuşa Çivi Yazılı Tablet Arşivleri ve Kütüphaneleri”, Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/hattusa-civi-yazili-tablet-arsivleri-ve-kutuphaneleri
• Ali İzzet Yılmaz (2019) ve Celal Şenol (2024), “Boğazköy (Hattuşa) Örenyeri”, Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/bogazkoy-hattusa-orenyeri
• Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, İlkler İmparatorluğu’nun Başkenti Hattuşa, 2017. https://engelsiz.ktb.gov.tr/Eklenti/62253,turkcebaskikkkpdf.pdf
• İletişim Başkanlığı, “Tarlada bulunan 3 bin 500 yıllık Hitit mührü Çorum Müzesinde sergilenecek”, 22 Mart 2021. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/yerel_basin/detay/tarlada-bulunan-3-bin-500-yillik-hitit-muhru-corum-muzesinde-sergilenecek

Sık sorulan sorular

Nişantepe arşivinde kaç bulla bulundu?

Nermin Atila'nın Türkiye Turizm Ansiklopedisi maddesine göre Nişantepe'de 28 mühür baskılı tablet ve 3.268 bulla ele geçmiştir.

Ortaköy'de bulunan yarım küre mühür hangi müzededir?

Bronz yarım küre mühür Çorum Müzesi koleksiyonunda 10389 (2021/30) envanter numarasıyla kayıtlıdır; mührün sahibi hiyeroglifle “kâtip Uku” olarak okunmuştur.