Boğazköy Çivi Yazılı Tabletleri

Hattuşa’nın en bilinen buluntu grubu, kentin arşivlerinde ele geçen çivi yazılı kil tabletlerdir. Hitit devletinin siyasi, dinî, idari ve hukuki belgelerinin büyük bölümü bu tabletlerden bilinir. Kazının seyri için Hattuşa kazı tarihi, kentin kendisi için Hattuşaş sayfasına bakılabilir.

Kaç tablet var?

Sayı kaynaktan kaynağa değişir ve parçalar birleştirildikçe güncellenir:

• UNESCO Dünya Belleği kaydı: arşivin yaklaşık 25.000 tabletten oluştuğunu yazar.
• Cem Karasu (1995 tarihli bildiri): yaklaşık 25 bine yakın tablet; bunların büyük çoğunluğunun kırık parçalar hâlinde bulunduğunu, parçalar birleştikçe sayının değişebildiğini ekler.
• Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün 2017 tarihli tanıtım kitabı ve Türkiye Turizm Ansiklopedisi maddeleri: 30 binden fazla tablet ve tablet parçası.

İlk kazı döneminde (1906-1912) ele geçen tablet ve parça sayısını Karasu yaklaşık 10.400, Türkiye Turizm Ansiklopedisi on binden fazla olarak verir.

Nerede bulundular?

Nermin Atila’nın (2021) Türkiye Turizm Ansiklopedisi maddesine göre arşiv ve kitaplık niteliğindeki tabletler şu yerlerden gelir:

• Büyük Tapınak: 10, 11 ve 12 numaralı odalar; ritüel, bayram, mitoloji, dua, fal, hukuk, antlaşma, tarihî metinler, sözlük listeleri.
• Yamaç Evi: idari bir yapı; ritüel, fal, bayram, mitoloji, destan, yıllıklar, sözlük listeleri ve kanunlar.
• Büyükkale: kraliyet sarayında A, K, E ve D yapıları; A yapısında ritüel, bayram, fal, kanun, tıbbî ve edebî metinler, tablet envanterleri; E yapısında antlaşma ve mektuplar; K yapısında çoğunlukla dinî metinler, bir Gılgamış Efsanesi tableti ve kral yıllıkları; D yapısında 280 bulla ve Orta Hitit dönemine ait belgeler.
• Nişantepe: 28 mühürlü tablet ve 3.268 bulla (Hitit mühürleri).
• Yukarı Şehir tapınakları: 8, 12, 15, 16 ve 26 numaralı tapınaklarda tablet parçaları; çoğu Eski ve Orta Hitit dönemine tarihlenir.

Atila, tabletlerin Hitit Devleti’nin MÖ 1650-1200 arasındaki geçmişi hakkında bilgi verdiğini, Eski Hitit, Orta Hitit ve İmparatorluk dönemlerine tarihlendiğini yazar.

Hangi dillerde?

Atila’ya göre belgeler Hititçe, Sümerce, Akadça, Hurrice, Hattice, Luvice ve Palaca yazılmıştır. Karasu bu çeşitliliği şöyle özetler: Luvice ve Palaca, Hititçe gibi Hint-Avrupa dil ailesindendir; Hurrice Hititçeyle dil bilimsel bir akrabalık göstermez; Akadça dönemin diplomasi dilidir; Hititçe metinler içinde Hititlerden önce Anadolu’da yaşayan Hattilerin diliyle yazılmış bölümler de vardır. Hititçe-Sümerce-Akadça-Hurrice sözlük niteliğinde tabletler ele geçtiği için Karasu arşivi bugünkü anlayışa göre bir kitaplık olarak da niteler.

İçerikleri

Karasu’nun sıraladığı türler arasında kral yıllıkları, siyasi antlaşmalar ve mektuplar, hukuki metinler, yönetimle ilgili yönergeler, mitolojik metinler, dua, ayin ve bayram metinleri, fal ve büyü metinleri bulunur. Tabletlerin sonunda yer alan kolofonlarda genellikle tabletin sırası, metnin bitip bitmediği, kâtibin adı ve bazen kâtibin soyağacı ile denetçisi yazılıdır; Karasu’nun aktardığı örneklerde “üçüncü tablet bitmemiştir” gibi kayıtlar görülür.

Kadeş Antlaşması

Atila (2026) ve Türkiye Turizm Ansiklopedisi (Yılmaz, 2019), 1906 kazısında bulunan tabletler arasında Mısır Kralı II. Ramses ile III. Hattuşili arasında imzalanan antlaşmanın Akadça nüshasının bulunduğunu yazar; Winckler tabletin çevirisini yapmıştır. Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı’nın Hattuşa alan yönetim planı taslağı bu tabletin İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde görülebildiğini, bir kopyasının New York’ta Birleşmiş Milletler Genel Kurul Binası önünde sergilendiğini kaydeder.

Hititçenin çözümü ve tabletlerin yolculuğu

Türkiye Turizm Ansiklopedisi’ne göre Alman Şark Cemiyeti 1914’te Bedrich Hrozný’yi tabletleri incelemek üzere İstanbul’a gönderdi; Hrozný 19 Kasım 1915’te Berlin’deki konferansında Hititçenin büyük bölümünü anladığını ve dilin Hint-Avrupa grubundan olduğunu bildirdi. Atila (2026) ilk Hitit dilbilgisinin 1917’de yayımlandığını ve Ocak-Nisan 1916’da on binden fazla tablet ile parçanın restorasyon için Berlin’e gönderildiğini yazar. Aynı maddeye göre çalışması tamamlanan parçalar İkinci Dünya Savaşı’na kadar Türkiye’ye geri gönderilmiş, Doğu Berlin’de kalan bölüm ancak 1987’de geri alınmıştır.

Atila (2021), Hattuşa’dan çıkan tabletlerin İstanbul Arkeoloji Müzesi, Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Çorum Müzesi ve Boğazköy Müzesi’nde bulunduğunu yazar; güncel sergileme için Boğazköy Müzesi ve Çorum Müzesi sayfalarına bakılabilir.

Dünya Belleği kaydı

Boğazköy tabletleri UNESCO Dünya Belleği Uluslararası Kaydı’na 2001’de alınmıştır; ayrıntı için Hattuşa UNESCO Dünya Mirası ve Dünya Belleği sayfasına bakılabilir. Çorum’daki ikinci büyük Hitit arşivi için Şapinuva kazıları ve Ortaköy arşivi sayfası okunabilir.

Kaynaklar

• Nermin Atila (2021), “Hattuşa Çivi Yazılı Tablet Arşivleri ve Kütüphaneleri”, Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/hattusa-civi-yazili-tablet-arsivleri-ve-kutuphaneleri
• Nermin Atila, “Osmanlı Arşivine Göre Boğazköy: Arkeolojik Çalışmaları ve Sosyo-Ekonomik Tarihi”, Karadeniz Araştırmaları, XXIII/91, s. 1830-1846. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5985702
• Cem Karasu, “Hattusa-Boğazköy Arşiv-Kitaplık Sistemleri Üzerine Bazı Yorumlar” (21-23 Temmuz 1995 Çorum sempozyumu bildirisi). https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/771323
• UNESCO Memory of the World, “The Hittite cuneiform tablets from Bogazköy”. https://www.unesco.org/en/memory-world/hittite-cuneiform-tablets-bogazkoy
• Ali İzzet Yılmaz (2019) ve Celal Şenol (2024), “Boğazköy (Hattuşa) Örenyeri”, Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/bogazkoy-hattusa-orenyeri
• Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, İlkler İmparatorluğu’nun Başkenti Hattuşa, 2017. https://engelsiz.ktb.gov.tr/Eklenti/62253,turkcebaskikkkpdf.pdf
• Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı, “Hattuşa: Hitit Başkenti Alan Yönetim Planı, Analiz Çalışması (Taslak)”. https://oka.gov.tr/assets/upload/dosyalar/hattusa-ayp_29112024_alan-analizi.pdf

Sık sorulan sorular

Boğazköy'de kaç çivi yazılı tablet bulundu?

Sayı kaynağa göre değişir: UNESCO Dünya Belleği kaydı yaklaşık 25.000 tabletten söz eder; Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün tanıtım kitabı ve Türkiye Turizm Ansiklopedisi 30 binden fazla der. Kırık parçalar birleştirildikçe sayı değişebilir.

Tabletler hangi dillerde yazılmıştır?

Türkiye Turizm Ansiklopedisi'ne göre Hititçe, Sümerce, Akadça, Hurrice, Hattice, Luvice ve Palaca; bazı tabletler Akadça-Hititçe ya da Hurrice-Hititçe iki dillidir.

Kadeş Antlaşması'nın tableti nerede bulundu?

Osmanlı arşiv belgelerine dayanan Atila (2026), antlaşmanın Akadça nüshasının 1906'daki ilk Boğazköy kazısında ele geçtiğini ve Hugo Winckler tarafından tercüme edildiğini yazar.