Yedi-Sekiz Hasan Paşa

Yedi-Sekiz Hasan Paşa, Çorum doğumlu bir Osmanlı askeri ve devlet adamıdır; er rütbesinden müşirliğe (mareşallik) yükselen az sayıdaki isimden biridir. Şehrin en tanınmış simgesi olan Çorum Saat Kulesi’nin yapımında önemli rol oynamış, uzun yıllar İstanbul Beşiktaş’ın güvenliğinden sorumlu muhafız olarak görev yapmıştır. Milli Savunma Üniversitesi’nden Dr. Öğr. Üyesi Salim Aydın’ın 2021’de Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi’nde yayımladığı, Osmanlı arşiv belgelerine dayanan araştırma, hayatı ve efsaneleşen “Yedi-Sekiz” lakabı hakkında güvenilir bir kaynak sunar.

Çorum’daki Kökeni

Aydın’ın arşiv araştırmasına göre Hasan Paşa, Çorum’un Gülabibey mahallesinde, Kayış Köprü sokakta, Han Camii’nin güneyindeki evde 1832’de doğmuştur (bazı popüler kaynaklarda 1831 ve doğum yeri olarak Kuşsaray köyü de geçer). Babası kılıç ustası Hacı Mustafa, annesi Kezban Hanım’dır; ailenin Çorum’daki lakabı “Mavraloğulları”, arşiv kayıtlarında ise “Uzun Aliağazadeler”dir. Hasan Paşa, Çorum’da sıbyan mektebine gitmiş ve Kur’an eğitimi almıştır; gençliğinde babasının yanında kılıççılık yapmış, avcılığıyla da tanınmıştır.

Askeri Kariyeri

Hasan Paşa, Kırım Savaşı’na (1853-56) katıldı ve zamanla İstanbul’da önemli bir konuma yükseldi. Sultan Abdülaziz döneminde Beşiktaş karakol muhafızlığına getirildi; bu görevi II. Abdülhamid döneminde de sürdürdü. 1878’de, tahttan indirilen Sultan Abdülaziz taraftarı Ali Suavi’nin Çırağan Sarayı’nı basıp V. Murad’ı yeniden tahta çıkarmaya çalıştığı Çırağan Vakası’nda Ali Suavi’yi bizzat etkisiz hale getirmesiyle tanındı ve bu olayın ardından paşalık rütbesine yükseldi.

Çorum’a Hizmetleri

Hasan Paşa, doğduğu şehre bağlılığını sürdürdü ve siyasi nüfuzunu Çorum lehine kullandı. 1894’te, Ankara Valisi Abidin Paşa ile birlikte çalışarak Çorum’un Ankara’ya bağlı bir sancak merkezi haline getirilmesini sağladı. Aynı yıl Çorum Saat Kulesi’nin yapımında önemli rol oynadı; kulenin kitabesinde hem II. Abdülhamid’in hem kendi adı geçer. Çorum Ulu Camii avlusunda bir kütüphane binası inşa ettirdi — bu kütüphane 1963’te “Hasan Paşa Kütüphanesi” adını aldı ve bugün Çorum’un kütüphane ağının tarihî bir parçasıdır. Ayrıca şehirdeki Hıdırlık ve Han camilerinin tadilatına vesile oldu.

“Yedi-Sekiz” Lakabının Kökeni

Halk arasında yaygın anlatıya göre Hasan Paşa okuma yazma bilmediği için imzasını, eski yazıda “ha” ve “nun” harflerine benzeyen 7 ve 8 rakamlarının arasına bir çizgi çekerek atardı; bu yüzden “Yedi-Sekiz Hasan Paşa” diye anılmaya başlandığı söylenir. Ancak Salim Aydın’ın arşiv taramasına dayanan araştırmasına göre bu tabir, paşanın yaşadığı dönemde ve 1940’lı yıllara kadarki Osmanlı belgelerinde ve literatürde hiç geçmemektedir; dönemin kaynaklarında o, sadece “Beşiktaş Muhafızı Hasan Paşa” olarak anılır. Aynı araştırmaya göre “Yedi-Sekiz” tabirine kaynaklarda ilk kez Çorum’da 30 Eylül 1965’te çıkan “Akşam Yıldızı” gazetesinin özel sayısında rastlanmaktadır; paşanın okuma yazma bilmediğine dair ilk yazılı iddialar da 1940 sonrasına aittir ve bunlar, türbesinin 1935’te Beşiktaş’taki Barbaros Hayrettin Paşa Haziresi’nden kaldırılması tartışmalarının ardından yaygınlaşmıştır. Oysa Osmanlı Arşivi’nde bulunan bir belgede Hasan Paşa’nın kendi adını yazan bir imzası mevcuttur.

Vefatı

Hasan Paşa’nın ölüm tarihi kaynaklara göre değişir: Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün resmî listesi 1902’yi, Vikipedi 23 Ocak 1905’i verirken, arşiv belgelerine dayanan akademik araştırma Ekim 1904’ü esas almaktadır. Beşiktaş’taki Barbaros Hayrettin Paşa Haziresi’ne defnedilen paşanın türbesi, İttihat ve Terakki döneminde tartışma konusu olmuş ve 1935’te mezarı, Beşiktaş’taki Yahya Efendi Mezarlığı’na, annesi ve ilk eşinin yanına taşınmıştır.

Kaynaklar

• Salim Aydın — “Beşiktaş Muhafızı Müşir (Yedi-Sekiz) Hasan Paşa Hayatı ve Askerî Faaliyetleri”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25 (2), 2021, s. 547-578
• Ethem Erkoç — Beşiktaş Muhafızı Yedi Sekiz Hasan Paşa ve Bir Devrin Hikâyesi (Çorum Belediyesi yayını)
• Vikipedi — Yedi Sekiz Hasan Paşa

Sık sorulan sorular

Yedi-Sekiz Hasan Paşa lakabını nereden almıştır?

Yaygın anlatıya göre okuma yazma bilmediği için imzasını eski yazıda 'ha' ve 'nun' harflerine benzeyen 7 ve 8 rakamlarını bir çizgiyle birleştirerek attığı söylenir. Ancak Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi'nde yayımlanan akademik bir araştırmaya (Salim Aydın, 2021) göre 'Yedi-Sekiz' tabiri, Osmanlı arşiv belgelerinde ve 1940'lı yıllara kadarki yayınlarda hiç geçmez; kaynaklarda ilk kez Çorum'da 30 Eylül 1965'te çıkan bir gazete özel sayısında kullanılmıştır. Aynı araştırma, paşanın Çorum'da sıbyan mektebine gittiğini ve arşivlerde kendi adını yazan gerçek bir imzasının bulunduğunu belgelemektedir.

Çorum Saat Kulesi'ni kim, ne zaman yaptırdı?

Akademik kaynaklara göre saat kulesinin 1894'te yapılmasında önemli rol oynayan kişi Hasan Paşa'dır; kitabesini yazan hattat Mehmet Nuri, kulenin kitabesinde hem II. Abdülhamid'in hem Hasan Paşa'nın adına yer vermiştir.