Alaca'nın Arkeolojik Alanları
Alaca ilçesi, Alacahöyük, Eskiyapar Höyüğü ve Pazarlı Höyük gibi büyük kazı alanlarının yanında, ilçe kaymakamlığının ve Çorum Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü’nün resmî sayfalarında anılan, kendi başına ayrı bir makaleyi taşıyacak ölçüde ayrıntısı bulunmayan bir dizi küçük arkeolojik alana daha ev sahipliği yapar. Bu yazı, o alanları bir arada topluyor.
Gölpınar Su Bendi ve Köşk Yeri
Alacahöyük ören yerinin yaklaşık 1,5 kilometre güneydoğusunda, Alacahöyük’ten Karamahmut köyüne giden yolun güneyinde yer alır. Baraj alanının kuzeydoğusunda bir su kaynağı bulunur; güneyde 110 metre uzunluğundaki bent kısmı, iki duvar arasının yaklaşık 6 metrelik bir bölümünün toprakla doldurulmasıyla oluşturulmuştur. Hitit dönemine tarihlenen bu su bendinde ilk çalışma 1935 yılında R. Oğuz Arık tarafından yapılmıştır. Yakınında, daha geç dönemlere tarihlenen “Köşk Yeri” olarak bilinen bir yerleşme daha bulunmaktadır.
Kalınkaya Taş Ocağı
Alacahöyük beldesine bağlı Kalınkaya köyünün hemen batısında, Sekili mevkiinde yer alır. Hitit döneminde mimarlık ve heykeltıraşlık eserlerinin yapımında kullanılan bu taş ocağında, dönemin kesilmiş ve taşınmaya hazırlanmış kaya blokları hâlâ görülebilir. Ocak, daha sonraki dönemlerde ve özellikle Roma döneminde de taş ocağı olarak kullanılmaya devam etmiştir.
Geven Köyü Kaya Mezarları
Alaca’nın 8 kilometre kuzeyinde, Hışır vadisi üzerinde yer alır. Vadinin doğu yakasında, halk arasında “Gerdekkaya” ya da “Kapılıkaya” olarak anılan iki kaya mezar bulunur — bu yerel adlandırma, Çorum-Osmancık karayolu üzerindeki, resmî kaynaklarda “Laçin Kapılıkaya Anıtsal Kaya Mezarı” olarak geçen ve tamamen farklı bir konumdaki yapıyla karıştırılmamalıdır. Güney yamaçta eski yerleşim izlerine rastlanır; kayanın Alaca suyuna yaklaştığı kesimindeki oyma kiler ve depo bölümleri ise define arayıcıları tarafından tahrip edilmiştir.
Yatankavak Tümülüsü
Alaca’nın 10 kilometre güneybatısında, Büyükhırka yolunun batısında iki tümülüs bulunur. Küçük olanı köylüler tarafından taban seviyesine kadar tahrip edilmiş, 10 metre yüksekliğindeki ikinci tümülüs ise büyük ölçüde sağlam kalmıştır. Yakın çevresinde “kırk basamak”, bir kaya mezar kapısı, kaya altı bir yerleşim ve “Bal Kayası” olarak anılan noktalar da bulunur; bunlar henüz ayrıntılı incelenmeyi beklemektedir. Köydeki evlerin bazılarının temel ve köşe taşlarında Klasik Çağ ile geç döneme ait malzeme kullanıldığı gözlenmiştir.
Gerdek Kaya Mezarı (Camili Köyü)
Alaca’nın 18 kilometre kuzeyinde, Camili köyü sınırları içindedir — Geven köyündeki yukarıda anılan “Gerdekkaya” adlı yapıdan farklı, ayrı bir mezardır ve Merkez ilçedeki Gerdek Kaya Mağarası ile de karıştırılmamalıdır. Yerleşimin doğusundaki kayaya oyulmuş, üç sütunlu bu mezar Milattan Önce 2. yüzyıla, Helenistik döneme tarihlenir. Yakınında, Alaca Vadisi’nin girişindeki eski su kanalları da görülebilir.
Yeşilyurt Kaya Mezarı
Yeşilyurt köyünün yaklaşık 1,6 kilometre güneydoğusundaki Buzağılık mevkiinde yer alır. Zemin üzerindeki bir kaya bloğuna kare biçimli bir giriş açılmış, giriş sonrasında kaya içi U biçiminde oyularak girişin iki yanında ve karşısında sekiler oluşturulmuştur. Çevresindeki incelemelerde Roma dönemine tarihlenen seramik örneklerine rastlanmış; mezarın yapım tekniği de Roma dönemi özellikleri taşımaktadır.
Çıradere Höyüğü
Suludere köyü sınırları içinde yer alan höyük, 1954 yılından itibaren Rolf Hachmann tarafından tespit edilip incelenmiş ve bulgular 1957’de yayımlanmıştır; höyükte kazı yapılmamış, yalnızca yüzey araştırması gerçekleştirilmiştir. Toplanan çanak çömleğe dayanılarak höyüğün kesin olmamakla birlikte Geç Kalkolitik Çağ - Erken Tunç Çağı I. evresine ait bir yerleşme olduğu düşünülmektedir. Höyükte tanımlanan “Çıradere malı” adlı boya bezekli çanak çömlek grubu, Kırşehir ve Yozgat çevresindeki bazı höyüklerde de az sayıda örneğine rastlanan bir bezeme geleneğini yansıtır. (Not: Vikipedi’nin gövde metninde höyüğün “Boğazkale’nin 8,5 km kuzeydoğusu” olduğu yazılıdır; ancak hem maddenin bilgi kutusu hem de bağlı olduğu köy sayfası höyüğü idari olarak Alaca ilçesine bağlamaktadır — bu çelişki kaynağında da mevcuttur ve tam kesinlik için ayrıca doğrulanmalıdır.)
Ziyaret
Bu alanların büyük bölümü işaretli bir gezi güzergâhına sahip değildir ve bazıları arazi koşulları nedeniyle ulaşımı güç noktalardır. İlçenin genel tarihi için Alaca Tarihi yazısına, ilçenin büyük ören yerleri için Alacahöyük ve Alacahöyük Müzesi sayfalarına bakılabilir.