Alacahöyük Kazı Tarihi
Alacahöyük, Çorum’un Alaca ilçesindeki höyük, Cumhuriyet döneminin ilk milli arkeoloji kazısına sahne olmuş yerdir. Bu sayfa, kazı kronolojisini iki resmî kaynağa dayanarak verir; kaynakların ayrıldığı yerler ayrıca belirtilmiştir. Höyüğün katmanları, kral mezarları ve Sfenksli Kapı için Alacahöyük, buluntuların sergilendiği yer için Alacahöyük Müzesi sayfasına bakılabilir.
Keşif ve gezginler
Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’ne göre Alacahöyük bilim dünyasına ilk kez 1835’te İngiliz Hamilton tarafından tanıtılmıştır (kaynaklarda adı W.C. ya da W.G. Hamilton biçiminde yazılmıştır). Türkiye Turizm Ansiklopedisi (Yılmaz, 2019) ziyaretçileri şöyle sıralar: 1859’da Heinrich Barth, 1861’de Georges Perrot ve Andreas Mordtmann, 1869’da Henry van Lennep, 1881’de William Ramsay ve Wilson, 1893’te Ernest Chantre. Aynı madde, Chantre’nin 1894’te duvar kabartmalarının bir kısmını götürme girişiminin köylüler tarafından engellendiğini yazar.
1907: Winckler ve Makridi
Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 1906’dan beri Boğazköy-Hattuşa kazılarında çalışan Hugo Winckler ile Makridi Bey’in İstanbul Arkeoloji Müzesi Müdürü Halil Ethem Bey’in önerisiyle höyükte araştırma yapmaya karar verdiğini, Makridi’nin 1907’de Sfenksli Kapı’da yaklaşık 15 gün çalıştığını yazar. Türkiye Turizm Ansiklopedisi bu çalışmayı Winckler ve Makridi’nin Sfenksli Kapı ve yanındaki kuleler önünde 15 gün kadar çalışması olarak aktarır ve ekibin bulduğu poternin Boğazköy’dekilere benzediğini ekler. Aynı maddeye göre 1910’da R.C. Thomson ve 1926’da H.H. von der Osten höyüğü ziyaret etmiş, yaptıkları bilimsel çalışmalarla kapsamlı bir tanıtım sağlamıştır.
1935: Cumhuriyet’in ilk milli kazısı
Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’ne göre höyükteki gerçek anlamdaki ilk sistemli kazılar Cumhuriyet döneminde Atatürk tarafından başlatılmıştır; kazı 1935’te Türk Tarih Kurumu adına Hamit Zübeyr Koşay, Remzi Oğuz Arık ve Mahmut Akok tarafından yapılmıştır. Türkiye Turizm Ansiklopedisi ise ilk milli kazının 22 Ağustos 1935’te Remzi Oğuz Arık başkanlığında başladığını, kazı başkanlığının 1936’dan itibaren Hamit Zübeyr Koşay’a verildiğini yazar. Aynı maddeye göre Hüyük Köyü höyüğün üzerinde olduğundan Atatürk’ün emriyle bugünkü yerine taşınmıştır.
Kazının ilk yılında Hitit döneminden yaklaşık 1.500 yıl öncesine, Eski Tunç Çağı’na tarihlenen üç kral mezarı bulunmuştur. Türkiye Turizm Ansiklopedisi, 1936’da üç, 1937-1939 arasında yedi kral mezarı daha bulunduğunu yazar; madde, mezarlardan çıkan güneş kursları ile altın ve gümüş kap ve süs eşyalarını Anadolu Eski Tunç Çağı saray eşyalarını tanıtan en görkemli eserler olarak niteler.
1936-1983: Koşay ve Akok dönemi
Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 1936’dan sonra kazıyı Koşay’ın, ardından Koşay ve Akok’un, son yıllarda ise Akok’un 1983’e kadar sürdürdüğünü yazar. Türkiye Turizm Ansiklopedisi’ne göre:
- 1936’dan sonra Mabet-saray denilen büyük yapı açığa çıkarılmaya başlanmış; 1940-1948 ve 1963-1967 arasında Koşay ve Akok’un kazılarında Frig ve Hitit dönemine ait çok sayıda küçük eser bulunmuş, yapı tamamen açılmış ve ilk kez katmanlara göre kapsamlı bir yayın yapılmıştır.
- 1949-1962 arasında kazı yapılmamış, 1967’den sonra kapsamlı bir çalışma gerçekleştirilmemiştir.
- Atatürk’ün isteğiyle başlayan kazılar 1983’te sona ermiştir.
1984’ten sonra
Türkiye Turizm Ansiklopedisi, 1984-1996 arasında bilimsel bir çalışma yapılmadığını, Çorum Müzesi’nin çevre düzenlemesi ve temizlik çalışmaları yürüttüğünü yazar. Sonraki dönem kaynaklarda şöyle geçer:
| Kaynak | Dönem | Kazı başkanı |
|---|---|---|
| Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü | 1996’dan itibaren | Aykut Çınaroğlu |
| Türkiye Turizm Ansiklopedisi | 1997-2016 | Aykut Çınaroğlu |
| Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü | 2021’den itibaren (“3 yıl aradan sonra”) | Tayfun Yıldırım |
Türkiye Turizm Ansiklopedisi, Çınaroğlu döneminde önceki kazılardaki ihata duvarına ek olarak ikinci bir ihata duvarı bulunduğunu (86 metrelik bölümü açılmıştır), tahıl depoları, bir maden atölyesi ve Eski Tunç Çağı yapılarının açığa çıkarıldığını yazar. Maden atölyesi Asur Ticaret Kolonileri’nin geç evresinden Eski Hitit Çağı’na kadar kullanılmış; cüruf çözümlemelerinde altın, gümüş ve tunç saptanmıştır. Gölpınar Hitit su bendi aynı maddeye göre 2002’de Çınaroğlu başkanlığındaki kazılarla tamamen ortaya çıkarılmıştır; bu yapı için Alaca’nın Arkeolojik Alanları sayfasına bakılabilir.
Tartışılan konular
Aynı ansiklopedi maddesi, Mabet-saray yapısının işlevinin henüz tam olarak kararlaştırılamadığını, kazılarda hâlâ bir arşive rastlanmadığını ve Alacahöyük’ün Hitit çağındaki adı konusunda bir kısım Hititologun Arinna, bir kısmının ise Zippalanda önerdiğini yazar.
Diğer kazılar
Çorum’daki öteki büyük kazılar için Hattuşa kazı tarihi ve Şapinuva kazıları sayfalarına, bölgeyi gezmek isteyenler için Alacahöyük Gezi Rehberi sayfasına bakılabilir.
Kaynaklar
- Ali İzzet Yılmaz (2019), “Alacahöyük Örenyeri Kazıları”, Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/alacahoyuk-orenyeri-kazilari
- Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, “Kazı Alanları”. https://corum.ktb.gov.tr/TR-58773/kazi-alanlari.html
Sık sorulan sorular
Alacahöyük'te Cumhuriyet döneminin ilk kazısı ne zaman başladı?
Türkiye Turizm Ansiklopedisi (Yılmaz, 2019) ilk milli kazının 22 Ağustos 1935'te başladığını yazar; Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü de sistemli kazının 1935'te Türk Tarih Kurumu adına başladığını bildirir.
Alacahöyük kazıları kaç yıl ara verdi?
Kaynaklara göre 1983'te sona eren Türk Tarih Kurumu dönemi kazılarından sonra bilimsel çalışma yapılmamış, kazılara Aykut Çınaroğlu başkanlığında yeniden başlanmıştır; Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü yılı 1996, Türkiye Turizm Ansiklopedisi 1997 olarak verir.