Hattuşa Aslanlı Kapı ve Kral Kapı
Aslanlı Kapı ve Kral Kapı, Boğazkale sınırlarındaki Hattuşa antik kentinin Yukarı Şehir surlarında yer alan iki anıtsal kapıdır. UNESCO, Hattuşa’nın dünya mirası listesine alınma gerekçelerinden birinde şehir surlarıyla birlikte Aslanlı Kapı ile Kral Kapı’nın zengin bezemesini anar. UNESCO’nun anlattığı beş kapıdan Aslanlı Kapı güneybatıda, Kral Kapı güneydoğudadır.
Aslanlı Kapı
Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün 2017 tarihli Hattuşa kitabına göre Aslanlı Kapı, Yukarı Şehrin güneybatı kesiminde güney surunun iki görkemli kapısından biridir. Hattuşa’nın diğer büyük şehir kapılarında olduğu gibi asıl kapı odasının iki yanında 15x10 m boyutlarında dörtgen planlı iki kule vardır. Büyük taş bloklardan oluşan pervazlı bir iç ve bir dış kapı geçidi bulunur; geçitler dışı tunç saçla kaplı büyük ahşap kapılarla kapatılırdı.
Kapı adını, dış pervaz bloklarına işlenmiş iki aslan heykelinden (baş, göğüs ve ön bacaklar) alır. Kitap, Ön Asya’da aslanın koruma ve bezeme amacıyla sıkça kapılarda kullanılan, gücü simgeleyen bir motif olduğunu, Hattuşa’da da bu kapı dışında çeşitli tapınakların girişinde ve kral sarayının kapılarında aslan heykelleri kullanıldığını yazar. Aslanların ağzı kükrercesine açıktır, dilleri dışarıdadır. Turkish Museums yazısı kapıyı Hattuşa’nın simgelerinden biri olarak anar ve Tapınak Mahallesi’ni güneyden geniş bir kavisle çevreleyen surun dört kapısı bulunduğunu belirtir.
Kral Kapı
Kitaba göre Kral Kapı, büyük sur yayının doğu kesimindedir ve batıdaki Aslanlı Kapı’nın eşidir. Büyüklüğü ve plan şeması bakımından Aslanlı Kapı’nın aynısıdır: iki kule ve aralarında iki yüksek, sivri kemerli geçit. Kuleler yaklaşık 10x15 m boyutlarındadır; tabanda 3,25 m genişliğindeki geçitlerin yüksekliğinin yaklaşık 5 m olması gerektiği, geçitlerin iki kanatlı büyük ahşap kapılarla kapatıldığı yazılır. Ön sur yanından ilerleyerek kapı önüne ulaşan yolun dışa bakan yanına kuleli bir duvar yapılmıştır; böylece nöbetçiler hücum halindeki düşmanı iki yandan kıskaca alabilirdi. Ankara Üniversitesi ders notları bu düzenle düşmanın mümkün olduğunca asıl kapıdan uzak tutulmasının amaçlandığını, çünkü ağır ahşap kapıların koçbaşıyla kırılarak ya da yangın çıkarılarak aşılabileceğini belirtir.
Kral Kapı’daki kabartma kapının dışında değil, şehre bakan iç yüzündedir. Yüksek kabartma olarak işlenen figür silahlarıyla birlikte betimlenmiş bir savaşçıdır; boyu miğferin ucundan ayak tabanına 2,25 m’dir. Savaşçı zengin bezemeli kısa bir etek giyer, geniş kemerinde kabzası hilal biçimli, ucu yukarı dönük kısa bir kılıç taşır ve elinde bir balta tutar. Başında büyük yanaklıklı, sorguçlu bir miğfer vardır; uzun saçları omuzlarından aşağı dökülür ve miğferin önünde kıvrık bir boynuz yer alır. Boynuzlar tanrı göstergesi olduğundan kabartma bir tanrı betimi olarak kabul edilir. Ankara Üniversitesi notları, bu tanrının Teşub ile Hebat’ın oğlu ve Büyük Kral IV. Tuthaliya’nın koruyucu tanrısı Şarruma olabileceğini ve IV. Tuthaliya’nın burada kendi koruyucu tanrısı adına bir anıt diktirmiş olabileceğini yazar.
“Yerler mühürlendi”
Hattuşa kitabına göre başkentte her akşam şehrin bütün kapıları kapatılır ve mühürlenirdi. Sabah kapıya gelen görevliler mührün bozulduğunu görürse gece vakti şehre yabancı birinin girdiğini anlardı. Kitap bu uygulamanın “Yerler Mühürlendi” deyimiyle günümüze ulaştığını ve yöre halkı tarafından hâlâ kullanıldığını yazar. Ankara Üniversitesi notlarında kapıların kutsal sayıldığı, mühürlerin denetiminin kent yöneticisi hazzanu tarafından yapıldığı belirtilir.
Kentin öteki kapıları için bkz. Hattuşa Yerkapı ve Sfenksli Kapı. Kentin genel tanıtımı Hattuşa sayfasındadır.
Sur uzunluğu ve ek kaynaklar
UNESCO’nun 1986 tarihli ICOMOS değerlendirmesi, kentin MÖ 13. yüzyılda çevresi yaklaşık 8 km olan bir çift sur sistemiyle kuşatıldığını yazar. Beş özgün anıtsal girişten kalıntıları iyi korunmuş olanların batıdaki Aslanlı Kapı ile doğudaki Kral Kapı olduğunu, çift surun en iyi korunmuş kesimlerinin de bu iki kapı arasındaki güney kesimde bulunduğunu belirtir. Sur uzunluğu için kaynaklar farklı değerler verir: Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün (DAI) Hattuşa proje sayfası surları “yaklaşık yedi kilometre uzunluğunda”, Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün kitabı 7 km, Ankara Üniversitesi ders notları 6 km, UNESCO sitesi ise 8 km’den uzun olarak anar; Hitit Anıtları sitesi MÖ 12. yüzyılda 182 hektarlık kent alanının 3,3 km uzunluğunda bir surla çevrili olduğunu yazar. Schachner ve arkadaşlarının 2022 sezonu kazı raporu (Archäologischer Anzeiger 2023/1) ise Batı Yamacı’ndaki bulgulara dayanarak Yukarı Şehir’i çeviren surun, kimi zaman varsayıldığı gibi tek seferde değil, farklı zamanlardaki birkaç inşa evresinde yapıldığını yazar.
Kral Kapı’daki savaşçı-tanrı kabartmasının boyu için kaynaklar küçük farklarla ölçü verir: Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün kitabı 2,25 m, Hitit Anıtları sitesi yaklaşık 2,35 m yazar. Aynı site, boynuzlu başlık ve çıplak ayakların figürün bir tanrıyı temsil ettiğini düşündürdüğünü, kapıya adını veren “kral” yorumunun ilk yıllara ait olduğunu, orijinal kabartmanın 20. yüzyılın başında Ankara’ya götürüldüğünü (bugün Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde) ve kapıda bir kopyasının durduğunu belirtir.
Aslanlı Kapı için Hitit Anıtları sitesi, kırık sol aslan başının sağdakine bakılarak yeniden yapıldığını yazar; DAI proje sayfasında da kayıp sol aslan başının rekonstrüksiyonu tamamlandıktan sonraki kapı fotoğrafı yer alır. Aynı sitedeki BOĞAZKÖY 16 kaydı, kuzeydeki aslanın başının yanında, 1973’te Peter Neve’nin fark ettiği kısa bir hiyeroglif yazıtını anar; yazının büyük olasılıkla kapıyla ilgili olduğu ve ritüel amaç taşıdığı belirtilir. Marazzi ve Schachner’in (2024) 3B tarama çalışması aynı yazıtı kuzey kapı pervazı taşının dış yüzünde, aslan başının üzerinde belgeler.
Kaynaklar
- Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Boğazkale Kaymakamlığı, “İlkler İmparatorluğu’nun Başkenti Hattuşa”, 2017, ISBN 978-605-149-920-8. https://engelsiz.ktb.gov.tr/Eklenti/62253,turkcebaskikkkpdf.pdf?0
- Ankara Üniversitesi Açık Ders, “Konu 5: Boğazköy ve Hitit Mimarisi”. https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/188851/mod_resource/content/1/5%20Bog%CC%86azko%CC%88y%20ve%20Hitit%20Mimarisi.pdf
- UNESCO Dünya Miras Merkezi, “Hattusha: the Hittite Capital” (no. 377). https://whc.unesco.org/en/list/377/
- Turkish Museums (T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Türkiye’nin UNESCO Alanları - Bin tanrılı şehir: Hattuşa”, 4 Haziran 2021. https://turkishmuseums.com/blog/detail/turkiye-nin-unesco-alanlari-bin-tanrili-sehir-hattusa/10027/1
- ICOMOS, “Hattusha (Boğazköy)”, Advisory Body Evaluation, Dünya Miras Listesi no. 377, Ekim 1986. https://whc.unesco.org/document/153313
- Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI), “Ḫattuša/Boğazköy – Die Hauptstadt des Hethiterreiches”, proje sayfası (proje sorumlusu A. Schachner). https://www.dainst.org/en/research/projects/noslug/2280
- Hitit Anıtları, “The God Relief at King’s Gate”. https://www.hittitemonuments.com/bogazkoy/bogazkoy31.htm
- Hitit Anıtları, “Lion Gate Inscription (BOĞAZKÖY 16)”. https://www.hittitemonuments.com/bogazkoy/BOGAZKOY_16.htm
- Andreas Schachner ve diğ., “Die Ausgrabungen in Boğazköy-Ḫattuša 2022”, Archäologischer Anzeiger 2023/1, s. 1-210. DOI: 10.34780/e12d-4ac2. https://publications.dainst.org/journals/aa/article/view/4127
- Massimiliano Marazzi, Andreas Schachner, “Boğazköy, Türkei. 3D-Scanning in der praktischen Anwendung zur Erforschung architektonischer und topographischer Phänomene. Die Arbeiten der Jahre 2014 bis 2023”, e-Forschungsberichte des DAI 2024/1. DOI: 10.34780/k58ne658. https://publications.dainst.org/journals/efb/article/view/4638