Hattuşa Büyük Tapınak
Büyük Tapınak (1 numaralı tapınak), Boğazkale sınırlarındaki Hattuşa antik kentinin aşağı şehir bölümünde yer alır. UNESCO’nun Hattuşa tanımı, MÖ 13. yüzyıla ait en iyi korunmuş Hitit tapınak kalıntısının bu yapı olduğunu belirtir. Salihoğlu ve Demirarslan’ın 2018 tarihli makalesine göre yapı, aşağı şehirdeki tek tapınaktır ve tüm kentin en büyük tapınağı ile yapı kompleksidir.
Konum ve ölçü
Tapınak çevresinden daha yüksek bir kotta kurulmuştur; makale, bu sayede şehre bakan kuzey kesimlerden fark edilebildiğini yazar. Ankara Üniversitesi ders notlarına göre yapı 65x42 m boyutundadır ve çevresini saran depo odalarıyla birlikte 14.500 metrekarelik bir alan kaplar. Aynı notlar, tapınağın imparatorluk döneminde kullanıldığını, ancak daha erken bir dönemde inşa edilmiş olabileceğini belirtir.
Tapınak mı, saray mı
Hattuşa’yı 1834’te ziyaret eden Charles Texier yapıyı tapınak olarak değerlendirmiştir. Sonraki yıllarda bölgeye gelen Heinrich Barth ve George Perrot yapının tapınak değil saray olduğunu ileri sürmüştür. Makaleye göre 1907’de Puchstein ve ekibi yapının tapınak olduğuna dair güçlü bulgular elde etmiş, ancak Perrot’un saray görüşü uzun yıllar tekrarlanmaya devam etmiştir.
Plan: A, B ve C blokları
Salihoğlu ve Demirarslan, Kurt Bittel’in çalışmasına dayanarak kompleksi üç bölüme ayırır.
- A bloğu (doğu): Büyük bir avlu, kutsal oda, büyük bir giriş kapısı ve arkasında çok odalı sütunlu bir hol içerir; Bittel’e göre tapınağın ibadete ayrılmış kısmıdır. Bloğun dört yanını taş döşeli yol çevreler. Güneydoğudaki giriş kapısının iki yanında, nöbetçi askerlere ait olduğu düşünülen küçük odacıklar vardır.
- B bloğu: 130x55 m ölçüsünde düzensiz bir biçimdedir ve idari işlere ayrılmış olduğu düşünülür. Seeher bu bölüme “iş evi” adını vermiştir; tabletlere göre dansçı, aşçı ve zanaatkâr gibi personelin mekânları burada yer alır. Bittel bir tabletten hareketle bu birimi 208 kişinin kullandığını aktarır.
- C bloğu: Kompleksin kuzeyinde, diğer ikisine göre küçük bir bölümdür. Bittel’e göre A ve C aynı dönemde, B sonradan inşa edilmiştir; B’nin yapımı sırasında A bloğu daha gösterişli ve büyük hale getirilmiştir. MÖ 13. yüzyılın ikinci yarısında üç bölüm birlikte kullanılmış, MÖ 1200 dolayında C bloğuna ihtiyaç kalmamıştır.
Kült odaları
Dini törenlerin büyük bölümünün avluda yapıldığı kabul edilir; asıl kült odaları avlunun karşısındadır. Bittel, iki eş büyüklükte kutsal alanın bulunmasına getirilebilecek açıklamalardan birinin, tapınağın Hititlerin en büyük iki tanrısı için yapılmış olması olduğunu belirtir. Turkish Museums yazısı da iki kült odası bulunan yapının Fırtına Tanrısı Teşup ile Arinna Güneş Tanrıçası’na adanmış olduğunun kabul edildiğini yazar. Hattuşa tapınaklarında kült odasına doğrudan değil, yana kaydırılmış bir girişle ve iki oda geçilerek ulaşılır; makale bunu Naumann’a dayanarak dini bir ritüelin mimariye yansıması olarak aktarır.
Depo ve arşiv odaları
Güney ve batıdaki odalarda iki sıra halinde dizilmiş dev ambar küpleri özgün konumlarında durur. Batıdaki 25 odaya yalnızca tek bir kapıdan girilir. Kuzeydeki odalarda ambar küpü bulunmamış, bunun yerine çok sayıda yanmış kil tablet ve mühür bulunmuştur. Ankara Üniversitesi notları, MÖ 13. yüzyılda bu tapınakta yaklaşık 50 katibin görev yaptığının bilindiğini yazar.
Su tekneleri
Tapınak girişine yakın taş döşeli yolda ve iç mekânda taş tekneler bulunmuştur. Üzerinde aslan kabartmaları olan “aslanlı tekne” diğerinden ayrılır. Bittel, Hitit ritüelleriyle ilgili çalışmalardan hareketle kral ve kraliçenin dış avluda ellerini yıkadıktan sonra tapınağa girdiğini aktarır; makale aslanlı teknenin bu ritüele uygun yapıldığını belirtir. Bu teknelerin işlevi kesinleşmemiştir.
Yapım tekniği
Taş kaide blokları iyi işlenmiş kireçtaşındandır; duvarların yaklaşık 1,5 m yüksekliğindeki kaide kesimleri günümüze ulaşmış, bazı bloklar 5 m uzunluğa ve yaklaşık 20 tona erişmiştir. Üst yapının ahşap hatıllarla sağlamlaştırılmış kerpiçten, yani hımış tekniğinde yapıldığı ve çatının ahşap kirişlerle kapatılmış düz bir dam olduğu düşünülür; kaide bloklarında hatılların oturduğu zıvana delikleri görülür. İç avluda sunak olarak kullanıldığı düşünülen ayrı bir yapının kaide blokları koyu yeşil gabro taşındandır. Büyük Tapınak alanındaki yeşil kayaç için bkz. Hattuşa Yeşil Taş.
Ek kaynaklar
Tayfun Bilgin’in Din Tarihi Veri Tabanı (Database of Religious History) için hazırladığı 2024 tarihli kaydına göre Hititler tapınağı MÖ 1600 dolayında kurmuş, yapı yaklaşık dört yüzyıl, imparatorluğun MÖ 12. yüzyıl başındaki sonuna dek kullanılmıştır. Kayıt, Hitit metinlerinde yapının büyük olasılıkla “Büyük Ev” diye anıldığını ve halka kapalı, devlet kültüne bağlı bir yapı olduğunu yazar. Yapılar topluluğu yapay teraslar üzerinde yaklaşık 200x130 m’lik bir alana yayılır ve üç bölümden oluşur: tapınak, çevresindeki depolar ve güneydeki idari bina. Bu ölçü, yukarıda Ankara Üniversitesi notlarından aktarılan 65x42 m (tapınak yapısı) ve 14.500 metrekare (depo odalarıyla birlikte) değerlerinden farklı bir sınırı tarif eder. Aynı kayda göre tapınak büyük olasılıkla tek katlı ve yaklaşık 5 m yüksekliktedir; avlu çevresinde 49 oda bulunur. Kuzeydoğu ucundaki iki büyük oda (çifte adyton) koyu yeşil gabrodan yapılmıştır ve Hatti Fırtına Tanrısı ile Arinna Güneş Tanrıçası’nın kült odaları olarak kabul edilir. Depo odaları en az 200’dür (kimi iki-üç katlı), bazı büyük ambar küpleri 2.000 litreye kadar almıştır, doğudaki depolardan binlerce kil tablet parçası çıkmıştır. Güneydeki ek bina için bir metin “iş evi” adını kullanır ve 200’ün üzerinde personel sıralar (yukarıda Bittel’den aktarılan değer 208 kişi). Bilgin, yapının boşaltıldıktan sonra yangında yıkılmış göründüğünü ekler.
Andreas Schachner’in 2015 tarihli DAI koruma raporu, Büyük Tapınak’ı başkentin en büyük kült yapısı ve imparatorluğun dinî merkezi olarak niteler; yapının bütün kaidesinin 6x2x1,70 m’ye varan işlenmiş kireçtaşı ve gabro bloklarla yapıldığını, blokların tapınağı yok eden yangından ve hava koşullarından yer yer ağır zarar gördüğünü yazar. Yukarıda Salihoğlu ve Demirarslan’dan aktarılan değer, bazı blokların 5 m uzunluğa ve yaklaşık 20 tona ulaştığı yönündeydi. Hitit Anıtları sitesi ise ana giriş yakınındaki aslanlı teknenin yaklaşık 5,5 m uzunluğunda tek parça kireçtaşı bloktan işlendiğini, bir ritüel su teknesi ya da heykel kaidesi olabileceğini, işlevinin belirsiz olduğunu yazar. UNESCO için hazırlanan ICOMOS değerlendirmesi (1986) tapınağı Fırtına Tanrısı ile Arinna Güneş Tanrıçası’na adanmış, çevresinde depolar, atölyeler, konutlar ve yazıcı okulu bulunan bir yapı olarak tarif eder.
Kaynaklar
- Elif Fatma Salihoğlu, Deniz Demirarslan, “Hitit Uygarlığında Büyük Tapınak Mimarisi ve Etkileri”, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11/3, 2018, s. 1761-1779. DOI: 10.17218/hititsosbil.411558. https://dergipark.org.tr/tr/pub/hititsosbil/issue/39369/411558
- UNESCO Dünya Miras Merkezi, “Hattusha: the Hittite Capital” (no. 377). https://whc.unesco.org/en/list/377/
- Turkish Museums (T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Türkiye’nin UNESCO Alanları - Bin tanrılı şehir: Hattuşa”, 4 Haziran 2021. https://turkishmuseums.com/blog/detail/turkiye-nin-unesco-alanlari-bin-tanrili-sehir-hattusa/10027/1
- Ankara Üniversitesi Açık Ders, “Konu 5: Boğazköy ve Hitit Mimarisi”. https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/188851/mod_resource/content/1/5%20Bog%CC%86azko%CC%88y%20ve%20Hitit%20Mimarisi.pdf
- Tayfun Bilgin, “Great Temple of Hattusa”, Database of Religious History (University of British Columbia), 2024. DOI: 10.5281/zenodo.12573789. https://zenodo.org/records/12573789
- Andreas Schachner, “Boğazköy-Ḫattuša, Türkei: Restaurierungen”, e-Forschungsberichte des DAI 2015/3, s. 152-157. DOI: 10.34780/x9vb-a3mo. https://publications.dainst.org/journals/efb/article/view/1645
- ICOMOS, “Hattusha (Boğazköy)”, Advisory Body Evaluation, Dünya Miras Listesi no. 377, Ekim 1986. https://whc.unesco.org/document/153313
- Hitit Anıtları (Hittite Monuments), “Boğazköy (Hattuşa)”. https://www.hittitemonuments.com/bogazkoy/