Alaca Mutfağı: Coğrafi İşaret Başvurusundaki Lezzetler
Alaca ilçesi, sekiz coğrafi işaret tescili ile Çorum’un bu alandaki en üretken ilçelerinden biri (bkz. Çorum’un Coğrafi İşaretli Ürünleri). Ancak Alaca Belediyesi’nin Şubat-Mart 2023’te TÜRKPATENT’e toplu hâlde başvurduğu ürünlerin bir kısmı bugüne kadar tescille sonuçlanmadı. Bu sayfa, yeterli kaynağı bulunan ve henüz başvuru aşamasında kalan bu lezzetleri bir arada tanıtır.
Ekmek ve Hamur İşleri
Alaca Gagala Ekmeği, mayalı hamurun tandırda pişirilmesiyle yapılan bir ekmektir; yöre halkının anlatımına göre sıcak sıcak tereyağı ve peynirle, özellikle kahvaltılarda tüketilir. Alaca Pidesi ve Alaca Pancarlı Pide ise pazı ya da ıspanak gibi yeşilliklerle (“pancar”) hazırlanan, mayalı hamurdan pişirilen bir pide türüdür; Çorum’da bu yeşillikli pideye yöresel olarak “pancarlı pide” denir. Alaca Ketesi, ince katlı, yağlı bir hamur işidir; Anadolu’nun çeşitli yörelerinde (Erzurum, Kars, Şavşat gibi) bilinen kete geleneğinin Alaca’daki uygulamasıdır.
Mantı ve Haşlama Türleri
Alaca Metezi, Çerkez mutfağı kökenli bir haşlama hamur yemeğidir; genellikle peynir ya da patates iç harcıyla hazırlanır ve Alaca çevresindeki Çerkez kökenli köylerin mutfak mirasını yansıtır. Alaca Sini Mantısı, geniş bir tepside (sini) pişirilen bir mantı türüdür; Türkiye’nin çeşitli yörelerinde bilinen sini mantısı geleneğinin Alaca’daki yorumudur.
Yemekler
Alaca Mıklama Yemeği, ismiyle Karadeniz mutfağındaki muhlama/kuymağa benzese de yöresel hazırlanışı hakkında ayrıntılı ve doğrulanabilir bir kaynak şimdilik derlenebilmiş değildir. Alaca Güveci, et ve sebzelerin güveç kabında ağır ateşte pişirildiği bir kazan yemeğidir. Alaca Keşkeği, dövme buğday ve etin uzun süre kaynatılıp dövülmesiyle hazırlanan, düğün ve bayram sofralarının vazgeçilmez yemeği keşkeğin Alaca’daki hazırlanışıdır; ilçenin Sarısüleyman köyünde hazırlanan bir keşkek çeşidi de ayrıca ayrı bir coğrafi işaret süreci için değerlendirilmektedir.
Tatlılar ve Diğer Başvurular
Aynı başvuru dönemine ait diğer ürünler arasında mercimekli bulgur pilavı ve mercimekli kesme aşı gibi baklagilli yemekler; ovmaç yemeği ve sulu kızartma gibi hazır yemekler; sütlü aşı; sarığı burma/sini bağlama tatlısı, sini sarma/bağlama böreği, sütlü un helvası ve sıkma baklava/kocakarı gerdanı tatlısı gibi hamur tatlıları ile tirit yemeği yer alır. Bu ürünler hakkında ayrıntılı, doğrulanabilir tarif bilgisi henüz derlenebilmiş değildir.
Akademik doğrulama
Alaca’nın mutfak kültürünü konu alan 2025 tarihli akademik bir araştırma, yöre sakinleri ve aşçılarla yapılan görüşmelere dayanarak bu listedeki bazı ürünlerin hâlâ yerel mutfak belleğinde yaşadığını bağımsız biçimde doğrular: katılımcılar arasında Mercimekli Kesme Aşı ve Mercimekli Bulgur Pilavı’nın yanı sıra Alaca Sütlü Aş’ı bilinen ve hazırlanan yerel lezzetler arasında sayanlar olmuştur. Aynı araştırma, Alaca mutfağında genel olarak bilinen sınırlı sayıdaki yöresel yemeğin ötesinde, ilçeye özgü çok sayıda geleneksel ürün ve lezzetin varlığını ortaya koyduğunu vurgular.
Coğrafi İşaret Başvuru Süreci
Yukarıdaki ürünlerin tamamı, Alaca Belediyesi tarafından Şubat-Mart 2023’te toplu hâlde TÜRKPATENT’e mahreç işareti başvurusu olarak sunulmuştur (Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kaydı). Aynı başvuru döneminde yer alan Alaca Yarma Aşı, Alaca Yanıç Böreği, Alaca Borana Yemeği, Alaca Cızlağı, Alaca Çılbır Yemeği ve Alaca Hingali 2023-2024 içinde tescillenerek ilçenin coğrafi işaretli ürün sayısını sekize çıkarmıştır. Bu sayfada sayılan ürünler ise bu sayfanın hazırlandığı tarih itibarıyla henüz tescil aşamasına ulaşmamıştır; güncel duruma Çorum’un Coğrafi İşaretli Ürünleri sayfasından ulaşılabilir.
Kaynaklar
- Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Coğrafi İşaret Çalışmaları (corum.ktb.gov.tr)
- Yaylahaber — “Alaca’ya özgü zengin yemek kültürü tanıtıldı” (26.05.2023)
- Türkiye Gazetesi — “Alaca Sarısüleyman Köyü’ndeki keşkek tescil bekliyor!” (25.08.2024)
- Dergipark — “Çorum İli Alaca İlçesinin Gastronomik Ürün Potansiyelinin Coğrafi İşaretler Açısından İncelenmesi”
- Esra Özata Şahin — “Çorum-Alaca Mutfak Kültürü Üzerine Bir Araştırma”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Mart 2025