Hattuşa Kazı Tarihi

Hattuşa (Boğazköy), Çorum’un Boğazkale ilçesindeki Hitit başkentidir ve kazıları yüz yılı aşkın bir geçmişe sahiptir. Bu sayfa, kazının aşamalarını ve kazı başkanlarını kaynaklarda yazıldığı biçimde sıralar; kaynakların ayrıldığı noktalarda her iki söyleyiş de verilir. Kentin kendisi için Hattuşaş, buluntuların sergilendiği yer için Boğazköy Müzesi sayfasına bakılabilir.

Tanıtım dönemi: 1834-1905

Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’ne göre Hattuşa’nın bilim dünyasına tanıtılması 1834’te Fransız Charles Texier ile olmuştur. Türkiye Turizm Ansiklopedisi’ndeki madde Texier’in Anadolu’ya 1833’te gönderildiğini, Boğazköy yakınındaki kalıntıları ise 28 Temmuz’da bulduğunu yazar. Texier 1839’da yayımladığı eserde çizimlerini sundu ve yerleşimin Pteria olabileceğini ileri sürdü; bazı araştırmacılar ise Tavium antik kenti olduğunu savundu (Atila, 2026).

Sonraki ziyaretçiler arasında şunlar anılır:

• Mordtmann ve Barth: Yazılıkaya’da ilk sondajlar. Atila (2026) bunları 1855’e, Türkiye Turizm Ansiklopedisi 1858’e tarihler.
• 1861: Georges Perrot, Edmond Guillaume ve Jules Delbet Boğazköy, Yazılıkaya ve Alacahöyük’ün fotoğraflarını çekti.
• 1882: Karl Humann kentin planını ve Yazılıkaya kabartmalarının alçı kalıplarını çıkardı; kalıplar Berlin’e gönderildi.
• 1893-1894: Ernest Chantre sondajlar yaptı; Büyük Tapınak ve Büyükkale’de çivi yazılı tablet parçaları buldu. Atila (2026), Osmanlı arşivinde Chantre’nin 9 Mayıs 1893 tarihli izin başvurusunu kaydeder.

Kentin Hitit başkenti olabileceğini ilk söyleyen kişi olarak Türkiye Turizm Ansiklopedisi 1886’da Perrot’yu, Hitit Anıtları sitesi ise 1880’lerde Archibald Sayce ile William Wright’ı gösterir.

İlk kazı: Winckler ve Makridi, 1906-1912

Hugo Winckler 1905’te Osmanlı makamlarından araştırma izni istedi; kazı Müze-i Hümayun adına Theodor Makridi yönetiminde, Winckler’in çivi yazısı uzmanı olarak katılımıyla 1906’da başladı. Temmuz 1906’da ekip Büyükkale, Büyük Tapınak, Tapınak 5, Aslanlı Kapı ve Kral Kapı’nın güneyinde çalıştı; Atila (2026), bu çalışmalarda yaklaşık 2.500 tablet ve parça ele geçtiğini yazar. Buluntular arasındaki bir tablet, Mısır Kralı II. Ramses ile III. Hattuşili arasındaki antlaşmanın Akadça nüshasıdır (ayrıntı: Boğazköy çivi yazılı tabletleri).

1907’de kazıya mimar, çizimci ve fotoğrafçılar katıldı; Heinrich Kohl birkaç haftada kentin ilk topografik planını çizdi; Otto Puchstein kazı alanını anlamaya yönelik incelemeler yaptı. Kazı evi aynı yıl Winckler tarafından 45 günde yaptırıldı. Kazı 1911-1912 sezonunda sürdü; Türkiye Turizm Ansiklopedisi’ne göre Ekim 1912’de Balkan Savaşı’nın başlaması, Nisan 1913’te Winckler’in ölümü ve 1914’te Birinci Dünya Savaşı kazıyı kesintiye uğrattı. Bu dönemde bulunan on binden fazla tablet ve parça İstanbul’a götürüldü; Karasu (1995) ilk kazılardan yaklaşık 10.400 tablet ve parça çıktığını yazar. Bedrich Hrozný 1915’te Hititçe metinleri okuduğunu duyurdu.

Alman Arkeoloji Enstitüsü dönemi: 1931’den bugüne

Kazılara 1931’de Alman Arkeoloji Enstitüsü adına Kurt Bittel başkanlığında yeniden başlandı. Türkiye Turizm Ansiklopedisi 1931-1933 arasında 3.740 tablet parçasının bulunduğunu, 1934’ten itibaren tabletlerin kazı yerinde temizlenip kopyalandıktan sonra Ankara Müzesi’ne teslim edildiğini, 1936’da ise 280 mühür baskısına ulaşıldığını kaydeder (bkz. Hitit mühürleri). İkinci Dünya Savaşı Eylül 1939’da kazıyı yeniden durdurdu; Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü çalışmaların 1952’de yeniden başladığını yazar.

Dönem	Kazı başkanı	Not
1893-1894	Ernest Chantre	Sondajlar, ilk çivi yazılı tabletlerin yayımı
1906-1912	Theodor Makridi, Hugo Winckler	Müze-i Hümayun adına; 1907’de Puchstein da katıldı
1931-1939	Kurt Bittel	Alman Arkeoloji Enstitüsü
1952-1977	Kurt Bittel	Savaş arasından sonra
1978-1993	Peter Neve	Kültür ve Turizm Bakanlığı e-kitabı 1981-1993 verir
1994-2005	Jürgen Seeher
2006’dan bugüne	Andreas Schachner	Kaynaklar 2006’yı verir

Yakın dönem çalışmaları

2003-2005 arasında kent surunun küçük bir bölümü özgün yöntem ve malzemelerle yeniden inşa edildi (Hitit Anıtları). Schachner başkanlığındaki çok uluslu ekip Alman Arkeoloji Enstitüsü İstanbul Şubesi’ne bağlıdır. 2022’de Yerkapı poterninde taş bloklar üzerinde boyayla yazılmış Anadolu hiyeroglifleri fark edildi; ayrıntı için Yerkapı ve Sfenksli Kapı sayfasına bakılabilir. Alan 1986’da Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır: Hattuşa UNESCO Dünya Mirası.

Çevredeki diğer kazılar

Çorum’daki diğer büyük kazılar için Alacahöyük kazı tarihi ve Şapinuva kazıları sayfalarına, bölgeyi gezmek isteyenler için Hattuşa Gezi Rehberi sayfasına bakılabilir.

Kaynaklar

• Nermin Atila, “Osmanlı Arşivine Göre Boğazköy: Arkeolojik Çalışmaları ve Sosyo-Ekonomik Tarihi”, Karadeniz Araştırmaları, XXIII/91, s. 1830-1846. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5985702
• Ali İzzet Yılmaz (2019) ve Celal Şenol (2024), “Boğazköy (Hattuşa) Örenyeri”, Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/bogazkoy-hattusa-orenyeri
• Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, “Kazı Alanları”. https://corum.ktb.gov.tr/TR-58773/kazi-alanlari.html
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı e-Kitap, “Hattuşaş (Boğazköy)”. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-80074/hattusas-bogazkoy.html
• Cem Karasu, “Hattusa-Boğazköy Arşiv-Kitaplık Sistemleri Üzerine Bazı Yorumlar”. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/771323
• Andreas Schachner, “Boğazköy/Hattuşa’da 3500 yıllık gizem”, DAİstanbul, 13 Eylül 2022. https://www.dainst.blog/daistanbul_blog/2022/09/13/bogazkoy-hattusada-3500-yillik-gizem/
• Hitit Anıtları, “Boğazköy”. https://www.hittitemonuments.com/bogazkoy/index-t.htm

Sık sorulan sorular

Hattuşa'da ilk sistemli kazı ne zaman yapıldı?

Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın tanıtım metinleri ilk sistemli kazıyı 1906'ya tarihler. Kazıyı Alman Assuriyolog Hugo Winckler ile İstanbul Müzesi görevlisi Theodor Makridi yürütmüştür.

Hattuşa kazıları bugün kimin başkanlığında sürüyor?

Kazılar Alman Arkeoloji Enstitüsü adına Prof. Dr. Andreas Schachner başkanlığında sürdürülmektedir; kaynaklar bu görevi 2006'dan itibaren üstlendiğini yazar.