Çıkrık Köyü Camii

MerkezTarihî YapılarTarihi YapılarCamiKasım 2026

Çıkrık Köyü Camii, Çorum’un Merkez ilçesine bağlı Çıkrık köyünün merkezinde bulunur. Çiğdem Karaçay’ın 2024 tarihli makalesine göre köy il merkezine 45 km uzaklıktadır; 1990’lı yıllara kadar Mecitözü ilçesine bağlıyken bu tarihten sonra merkez ilçeye bağlanmıştır. Cami köy tüzel kişiliğinin mülkiyetindedir. Aynı yazarın 2021 tarihli makalesi camiyi, Mecitözü’ndeki Doğla Köyü Camii’ne 12 km uzaklıkta bir yapı olarak anar.

Tarihi

Caminin inşa kitabesi yoktur; bu nedenle ne zaman ve kim tarafından yaptırıldığı bilinmez. Karaçay’ın arşiv araştırmasında yapıya ait iki belgeye ulaşılmıştır:

• Vakıflar Genel Müdürlüğü vakıf kayıtları arşivinde, hicrî 1259 / miladî 1843 tarihli bir hatip ve imam atama kaydı. Bu belge caminin 1843’te var olduğunu gösterir.
• Osmanlı Arşivi’nde, Mecitözü kazasına bağlı Çıkrık karyesindeki cami ile mektebin onarım ihtiyacı üzerine yapılan keşfe ait, hicrî 1309 / miladî 1891-92 tarihli bir belge.

Caminin ana giriş kapısı üzerindeki tabelada 1904 tarihi okunur. Kaynaklar bu tarihi farklı biçimde aktarır. Karaçay’ın 2021 tarihli Doğla Camii makalesi, tabelaya dayanarak caminin 1904’te inşa edildiğini yazar. Yazarın Çıkrık Camii’ne ayrılmış 2024 tarihli makalesi ise 1843 ve 1891-92 tarihli belgeler ışığında 1904 tarihinin köklü bir onarıma ait olması gerektiğini belirtir ve caminin 19. yüzyılın ilk yarısında inşa edildiğinin söylenebileceğini ekler. Camide farklı dönemlerde köy halkınca yapılan, kullanıma yönelik onarımlara ait belge bulunmamaktadır.

Mimarisi

Hafif eğimli bir arazi üzerine kurulan cami; doğu-batı doğrultusunda uzanan, iç ölçüleri makalede yaklaşık 14,43 x 10,20 olarak verilen bir harim, kuzey cephesine sonradan eklenmiş iki katlı bir giriş bölümü ve kuzeybatıdaki minareden oluşur. Avlusu yoktur. Kırma çatılı yapının beden duvarları kesme taştan örülmüştür ve dıştan sade bir görünümdedir.

• Giriş bölümü: Ana kütleye bitişik iki katlı ünite doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen uzanır ve iki katında toplam sekiz pencere bulunur. Üst kata batı kanattaki merdivenle çıkılır; harime mihrap eksenindeki çift kanatlı bir kapıdan geçilir.
• Minare: Ne zaman yapıldığı bilinmez, ancak sonradan eklendiği anlaşılmaktadır. Dikdörtgen kesme taş kaideden, kenarları iki üçgen biçiminde pahlanmış bir pabuçla silindirik gövdeye geçilir. Tek şerefelidir; silindirik petek âlemli konik bir külahla örtülüdür.
• Pencereler: Harim güney, doğu ve batı cephelerdeki iki sıra hâlinde 20 pencereden ışık alır: batıda üstte ve altta ikişer, doğuda üstte ve altta üçer, güneyde üstte altı ve altta dört pencere vardır. Üst sıra pencereler yuvarlak kemerli, alt sıradakiler düşey dikdörtgendir. Batı cephede kadınlar mahfiline çıkış için sonradan açılan kapının yerinde önceden bir pencere olduğu anlaşılmaktadır.
• Örtü: Harim, düz ahşap tavanın ortasına yerleştirilmiş sıvalı ve badanalı bir bağdadi kubbeyle örtülüdür. Kubbe güneyde yağlı boyayla boyanmış, yuvarlak kesitli iki ahşap sütuna, kuzeyde mahfili taşıyan sütunlara oturur. Duvarlar alt sıra pencerelerin hizasına kadar ahşap lambriyle kaplıdır.
• Mahfil: Harimin kuzey ve batı yönlerini “L” biçiminde çevreler ve beyaz yağlı boyalı ahşap sütunlarla taşınır. Kuzey mahfilin alt katı üç bölüme ayrılır: mihrap eksenindeki orta bölümden harime girilir, yan bölümler korkuluklarla çevrilidir ve batı kanadın bir kısmı camekânlı görevli odası olarak düzenlenmiştir. Kuzey mahfil sonraki bir onarımla batıdakinden ayrılmıştır; kadınlara ayrılan batı mahfiline kuzeybatı köşeye eklenen merdivenle çıkılır, minarenin kapısı da bu merdivenin yanındadır.
• Mihrap, minber ve kürsü: Mihrap kuzeydeki girişle aynı eksendedir; kaş kemerli, yarım daire planlı bir nişe sahiptir, dikdörtgen bir çerçeve içindedir ve iki yanında üst kısımları vazo biçiminde düzenlenmiş sütunçeler bulunur. Harimin güneydoğu köşesinde ahşap vaaz kürsüsü, güneybatı köşesinde ahşap minber yer alır.

Kalem işi ve diğer süslemeler

Harimdeki kalem işleri 2019’da nakkaş Nail Çalışkan ve ekibi tarafından yapılmıştır. Karaçay’ın aktardığına göre bağdadi kubbe daha önce de kalem işiyle süslüydü; köy halkının onarımları sırasında eski nakışlar sıvanarak kapatılmış, bugünkü motifler kubbedeki özgün kompozisyona kısmen bağlı kalınarak yapılmıştır. 2021 tarihli makaleye göre kubbe dışındaki alanlarda yeni bir süsleme repertuvarı kullanılmıştır. Kompozisyonlar, Nail Çalışkan’ın babası hattat Murat Çalışkan’ın parşömen, mukavva ya da levha üzerine kalıplaştırdığı motiflerden oluşur ve aynı makaleye göre camide usta adı olarak “Murat” yazılıdır. Önceki süslemelere ait belge ya da fotoğraf yoktur.

• Bağdadi kubbe: Süsleme en yoğun burada görülür. Merkezde dilimli bir göbek vardır; göbeğin çevresini ve kubbe eteğini tığ ve salbeklerden oluşan yarım şemse dizileri dolanır, bunların içi rumi tepeliklerle bezelidir. Aradaki boşluklarda penç motifleri bulunur. Turkuaz, mavinin tonları, kırmızı, sarı ve beyaz kullanılmıştır; aynı motifler kuzey duvarda da yer alır.
• Pencereler ve bordürler: Üst sıra pencerelerin çevresini stilize iki yaprak arasında şaşırtmalı dizilmiş stilize çiçeklerden oluşan bir bordür, alt sıra pencereleri stilize yaprak motifleri çevreler. Kubbe eteğinin altında, kemerlerin iç ve dış yüzlerinde ve tavan eteğindeki bordürlerde turkuaz ve beyaz zeminli birimler dönüşümlü sıralanır.
• Yazılar: Mihrap üzerindeki vitraylı pencerelerin iki yanındaki madalyonlarda “Allah” ve “Muhammed”, batı ve doğu duvarlarında “Hu” yazılıdır. Pandantiflerdeki madalyonlarda Ebubekir, Ömer el-Faruk, Osman ve Ali, mahfil katındaki madalyonlarda Hasan ve Hüseyin adları geçer.
• Ahşap tavan: Mihrap önünde doğu-batı doğrultusunda uzanan düz ahşap tavan özgünlüğünü korur. Çıtakâri ince dikdörtgenlerle bir baklava deseni oluşturulmuş, ortada bir daire içinde iç içe geçmiş altı ve dört kollu iki yıldızdan oluşan bir göbek yapılmıştır. Bağdadi kubbenin diğer üç yanındaki ahşap alanlar süslemesizdir.
• Vitraylar: Üst sıra pencerelerin vitraylarında taç yapraklı çiçekler, stilize laleler ve yapraklar mavi, sarı, yeşil, kırmızı, mor, pembe ve beyazla işlenmiştir. Bu pencerelerin dış şebekeleri kalıplama tekniğiyle eşkenar dörtgen motiflerle süslenmiştir.
• Mihrap ve minber: Sade mihrabın çerçeve silmesi, köşe sütunçeleri, kemeri ve niş çevresi altın rengi yağlı boyayla boyanmıştır; nişte “Ya Vedud” yazılıdır. Mihrabın batısındaki iki cepheli ahşap minberin kapısı dilimli kemerlidir ve burmalı köşe sütunçeleri altın rengine boyanmıştır. Dört sütunlu taht bölümü ahşap bir külahla örtülüdür; minberin yan yüzü yaldız renkli üçgen, kare, dikdörtgen ve altıgen motiflerle süslüdür. Güneydoğu köşedeki vaaz kürsüsü de yaldız renkli boyayla bezenmiştir.

Bölgedeki yeri

Karaçay, Çıkrık Camii’nin kalem işlerini sanatsal bir yaratımdan çok, Çorum’da 18. yüzyıldan beri camileri süsleyen bir geleneğin 21. yüzyıldaki devamı olarak değerlendirir. Makalede bu geleneğin örnekleri olarak restorasyonlarda sıva altından özgün kalem işleri çıkarılan Çorum Ulu Camii ve Kulaksız Camii, Mecitözü’nde Elvan Çelebi Zaviyesi, Alören Köyü Camii ve Doğla Köyü Camii anılır. Karaçay, Çıkrık’a 4 km uzaklıktaki İbek köyünün eski camisinde mahfil katını taşıyan ahşap sütun başlıklarındaki oyma motiflerin mavi boyayla vurgulandığını, bu başlıkların caminin bir zamanki kalem işleri yapılırken renklendirilmiş olabileceğini yazar; bunun bir varsayım olduğunu ve ancak restorasyon çalışmalarıyla netlik kazanabileceğini belirtir.

Makaleye göre caminin üst sıra pencerelerindeki vitraylar, Çorum merkezde Abdülbaki Paşa, Çakır, Gülabi Bey, İnayetullah, Kale, Kellegöz, Kubbeli, Kulaksız ve Kunduzhan camilerinde de önemli bir süsleme unsurudur. Kaş kemerli, yarım daire nişli mihrap biçimi ise Abdulkadir Dündar’ın Çorum Cami ve Mescitleri (2004) adlı çalışmasında “yivsiz istiridye kabuğu” olarak adlandırılır ve Çorum’da yaygındır. Karaçay bu biçime Üçköy Camii, Elvan Çelebi Zaviyesi, Alören Köyü Camii ve Çorum merkezdeki Abdülbaki Paşa (Velipaşa Camii), Çakır, İnayetullah, Kellegöz, Kulaksız ve Kunduzhan camilerini örnek verir. Bu camilerden ayrı sayfası olmayanlar Çorum Merkez’in tescilli ahşap camileri sayfasında tanıtılır.

Kaynaklar

• Çiğdem Karaçay, “Bir Devir Üslubunun Bir Bölge Karakterine Dönüşü: Çıkrık Camii Kalem İşi Süslemeleri”, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17/45, 2024, s. 275-290. DOI: 10.12981/mahder.1372933. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mahder/article/1372933
• Çiğdem Karaçay, “Gelenekçi Duvar Resminde Kültürel Kodların Çözümlenmesi: Doğla Camii Örneği”, Hitit İlahiyat Dergisi, 20/2, Aralık 2021, s. 589-622 (s. 609-611). DOI: 10.14395/hid.952747. https://dergipark.org.tr/tr/pub/hid/article/952747