Çorum'da Koç Katımı ve At Kesme Törenleri
Hitit Üniversitesi Türk Halkbilimi Topluluğu’nun 2006 Yılında Çorum’da Yaşayan Geleneksel Kutlamalar kitabında hayvancılıkla ilgili iki kayıt bulunur: Çorum merkeze bağlı Osmaniye köyünden Koç Katımı ve Dodurga’ya bağlı Obruk köyünden At Kesme. Kitap Koç Katımı’nı “Güzün yapılan kutlamalar”, At Kesme’yi “Yazın yapılan kutlamalar” bölümünde verir. Koç Katımı kaydı 16 Nisan 2006’da Osmaniye’de doğmuş bir kaynak kişiden derlenmiştir; At Kesme kaydında derleme tarihi yazılı değildir. Aşağıdaki bilgiler bu iki kayda dayanır.
Koç Katımı: zaman, yer ve tören
Kayda göre Osmaniye köyünde Koç Katımı töreni her yıl 1 Ekim ile 20 Kasım arasında değişen tarihlerde, köyün içinde yer aldığı Kıranbaşı Mevkii’nde yapılır. Kayıtta Koç Katımı’nın Osmaniyeliler için birlik ve beraberliğin, yardımlaşma ve dayanışmanın ifadesi olduğu belirtilir. Tören günü herkes harmanda toplanır, davullar çalınır, koçlar kınalanır ve eğlenceler düzenlenir; koçu olmayanlar koyunlarını başka sürülere katar ve böylece yardımlaşma olur. Kitabın fotoğraf bölümünde Osmaniye’de koç katımı için kınalanmış bir koçun fotoğrafı yer alır (Geleneksel Kutlamalar, s. 52, 71).
Kitaptaki açıklama: neden yapılır?
Kayıtta köydeki uygulamanın yanında koç katımı üzerine genel açıklamalar da yer alır. Buna göre koç katımının temelinde koyunların kuzulama zamanını denetim altına alma isteği yatar: sürü hayvancılığında sayıca çok olan ve ekonomik açıdan büyük önem taşıyan yavrular, sert geçen kış aylarında soğuğa ve açlığa dayanıksızdır. Kitaba göre koç katımının ana amacı damızlık koçlarla daha güçlü bir koyun nesli elde etmek ve doğacak yavruların beslenme sorununu çözmektir; sonbaharda döllenen koyunların kuzulaması kışın en soğuk döneminden sonraya kaydırılır, kuzular yeni yeşeren otlarla birlikte doğar ve açlıktan, soğuktan kırılmaz. Törenin, koyunu az ya da koçu olmayanlara yardım ederek dayanışmayı sağlama işlevi de vardır.
Kitap, davul zurna eşliğinde oynanan oyunların, süslenip boyanan koçların, katılanların ve çocukların şenliğinin ve okunan duaların koç katımına bir bayram havası verdiğini yazar. Kitaba göre doğum ve evlenme gibi geçiş dönemlerine ait birçok uygulamanın benzeri koç katımında da görülür: ilk gün çalınan davul zurna, koçların bir damat adayı gibi süslenip boyanması (kayıtta kınayı çağrıştırdığı belirtilir) ve o gün yapılan kutlamalar düğünleri çağrıştırır (Geleneksel Kutlamalar, s. 52-53).
İnanışlar ve koçların süslenmesi
Kayıtta katımla ilgili şu inanış ve uygulamalar anlatılır:
- Koçlar ve tekeler sürüye katılmadan önce özel olarak süslenir: boynuzlarına elma takılır, yünleri toprak aşıboyasıyla kırmızı ve yeşile yakın renklere boyanır, boyunlarına renkli boncuk takılır. Süslemede muska ve nazarlık da kullanılır.
- Katımdan önce koçun sırtına erkek çocuk bindirilirse erkek, kız çocuk bindirilirse dişi kuzu doğacağına inanılır. Sürü sahibi koçu ağıla götürmeden önce, doğacak kuzuların cinsine göre koçun sırtına erkek ya da kız çocuğu bindirerek götürür ve koyunların içine salar.
- Koç katımından sonra çobanın boy abdesti alması gerekir; yıkanmadan sürünün içinde dolaşırsa doğacak kuzuların sakat olacağına inanılır.
- O gün sürünün içinde boş kapla dolaşılırsa kuzulayacak koyunların sütünün kıt olacağına inanılır.
Kitaba göre bu tür uygulamaların nedeni, dölleyen ve döllenen hayvanların bu yeteneğinin kötü dış etkilerle ve nazarla körleşebileceği, bunun da geçim kaynağı olan hayvanları tehlikeye atacağı inancıdır (Geleneksel Kutlamalar, s. 52-53).
At Kesme: Dodurga, Obruk köyü
At Kesme kaydı Dodurga’nın Obruk köyünde, aynı köyde doğmuş, çiftçilikle geçinen bir kaynak kişiden derlenmiştir. Kayda göre köyde her yıl nisan ya da mayıs aylarında At Kesme törenleri yapılır. Çiftçilik ve hayvancılıkla uğraşan köylüler; tavuk, keçi, koyun, öküz ve inek gibi hayvanlarını çakal ve kurt gibi yabani hayvanlardan korumak için yaşlı ya da hasta bir atı kesip köyün tepesine bırakır. Sevap kazanmak için dualar edilir ve adaklar adanır; kurbanların kesildiği türbe ziyaret edilir, oradaki ağaca bez ya da çaput bağlanır. Kesilen kurbanlar, kurulan büyük bir sofrada türbeye gelenlerce yenir. Kayıtta türbenin adı verilmez; kitabın fotoğraf bölümünde Obruk köyünden bir “dilek ağacı” fotoğrafı yer alır (Geleneksel Kutlamalar, s. 50, 71). Köydeki tescilli cami için Obruk Köyü Camii sayfasına bakılabilir.
Kitabın yağmur duası kayıtlarında da atla ilgili bir uygulama geçer: Dodurga’nın Hüsam Dede Tekke köyünde, alnına dua yazılan bir at kafası ıslatılıp ırmağa gömülür. Bu kayıt için Çorum’da Yağmur Duası (İstiska) Gelenekleri sayfasına bakılabilir.
Notlar
Kitap kayıtları kaynak kişilerin anlatımıyla verir. Koç Katımı kaydında köye özgü anlatım ile koç katımı üzerine genel açıklamalar iç içedir; bu sayfada ikisi ayrı başlıklarda özetlenmiştir. Aynı kitaptaki diğer kayıtlar için Çorum’da Aşure Günü, Muharrem ve Gadir-i Hum Gelenekleri, Osmancık’ta Koyun Baba’yı Anma ve Pilav Günü, Sungurlu’da Tepreş Şenlikleri ve Çorum’da Çiğdem Günü ve Çiğdem Aşı sayfalarına bakılabilir.
Kaynaklar
- M. Öcal Oğuz ve Tuğçe Işıkhan (yay. haz.), 2006 Yılında Çorum’da Yaşayan Geleneksel Kutlamalar, Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Halkbilimi Topluluğu Yayınları: 6, Ankara 2006, s. 50 (At Kesme), 52-53 (Koç Katımı), 71 (fotoğraflar). https://hacibayram.edu.tr/api/files/1/Hac%C4%B1bayram%20AHBV/thbmer(tr-TR)/GELENEKSEL%20KUTLAMALAR.pdf