Hattuşa: UNESCO Dünya Mirası ve Dünya Belleği

Hattuşa, UNESCO’nun iki ayrı listesinde yer alır: kent ve çevresi Dünya Miras Listesi’nde, kentte bulunan çivi yazılı tabletler ise Dünya Belleği Kaydı’ndadır. Bu sayfa her iki kaydı UNESCO’nun ve ilgili resmî kurumların metinlerine dayanarak özetler. Kentin kendisi için Hattuşaş, Boğazkale ilçesi için Boğazkale Tarihi sayfasına bakılabilir.

Dünya Miras Listesi kaydı

UNESCO Dünya Miras Merkezi kaydı “Hattusha: the Hittite Capital” (Hattuşa: Hitit Başkenti) adını taşır. Kayıt yılı 1986, dosya numarası 377, alanın büyüklüğü 268,46 hektardır; kriterler (i), (ii), (iii) ve (iv)’tür. Türkiye Turizm Ansiklopedisi’ndeki madde kayıt tarihini 28 Kasım 1986 olarak verir. Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı’nın Alan Yönetim Planı taslağı, Hattuşa’yı Türkiye’den listeye giren dördüncü alan olarak anar ve Türkiye’nin Dünya Mirası Sözleşmesi’ne 16 Mart 1983’te taraf olduğunu yazar.

Alanın kapsamı

UNESCO’nun “Outstanding Universal Value” metnine göre alan dört bölümden oluşur:

• Hitit kent alanı: Kızlarkayası deresiyle kuzeyde aşağı şehir, güneyde yukarı şehir olarak ikiye ayrılır.
• Kuzeyde Yazılıkaya kaya tapınağı (Yazılıkaya).
• Doğuda, Kral Kapı’nın yaklaşık 1,5 km doğusundaki Kayalı Boğaz kalıntıları; UNESCO bu tahkimli yerleşimin kente giden yolları gözleyen karakollardan biri olmuş olabileceğini yazar.
• Güneyde, Hitit döneminde kentin güneyindeki dağları kaplayan yoğun ormanın son örneklerinden sayılan İbikçam Ormanı.

UNESCO metninde ayrıca şunlar öne çıkar: yukarı şehri çevreleyen, yüzü aşkın kuleli çift sur; iki batıda, biri güneybatıda (Aslanlı Kapı), biri güneydoğuda (Kral Kapı) ve biri güneyde (Sfenksli Kapı) olmak üzere bilinen beş kapı; yapay bir set üzerindeki Sfenksli Kapı ve altından geçen taş tünel (Yerkapı ve Sfenksli Kapı); Nişantepe’deki, bilinen en uzun Hitit İmparatorluk dönemi hiyeroglif yazıtı; aşağı şehirdeki, MÖ 13. yüzyıldan en iyi korunmuş Hitit tapınağı olan Büyük Tapınak.

Sur uzunluğu kaynaklara göre değişir: UNESCO tüm kenti çevreleyen anıtsal surun 8 km’den uzun olduğunu yazar; Türkiye Turizm Ansiklopedisi (2019) altı kilometreyi bulan surlardan, Hitit Anıtları sitesi ise MÖ 12. yüzyılda 3,3 km uzunluğunda surlarla çevrili 182 hektarlık kent alanından söz eder.

Ölçütler

UNESCO kayıt gerekçesini şöyle özetler:

• (i) Kentin surları, Aslanlı Kapı, Kral Kapı ve kabartmalarıyla Yazılıkaya kaya topluluğu eşsiz sanatsal başarılar olarak değerlendirilmiştir.
• (ii) Hattuşa, MÖ 2. ve 1. binyılda Anadolu ve Kuzey Suriye uygarlıkları üzerinde baskın bir etki yapmıştır.
• (iii) Saraylar, tapınaklar, ticaret mahalleleri ve nekropol, Hitit başkentinin bütüncül bir görüntüsünü sunar ve yok olmuş Hitit uygarlığına tanıklık eder.
• (iv) Kraliyet konutu, tapınaklar ve tahkimatlar gibi yapı türleri Hattuşa’da mükemmel biçimde korunmuştur.

Koruma statüsü

UNESCO metnine göre kent alanı, Kayalıboğaz ve Yazılıkaya 2863 sayılı Kanun kapsamındadır; kent alanı 1. ve 2. derece, Kayalıboğaz ile Yazılıkaya 1. derece arkeolojik sit ilan edilmiştir. Alan, Boğazköy-Alacahöyük Milli Parkı içindedir; UNESCO bu milli parkın 1988 tarihli ve 13331 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla onaylandığını yazar. Türkiye Turizm Ansiklopedisi (2024) milli park tarihini 21 Eylül 1988, alanı ise 2.600,44 hektar olarak verir. Korumayı Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Çorum Müzesi birlikte yürütür. Ajansın 2024-2025 tarihli “Hattuşa: Hitit Başkenti Alan Yönetim Planı, Analiz Çalışması” belgesi taslak olarak yayımlanmıştır.

Dünya Belleği Kaydı

UNESCO’nun Dünya Belleği Programı’nda “The Hittite cuneiform tablets from Bogazköy” (Boğazköy Hitit çivi yazılı tabletleri) adıyla yer alan kayıt 2000’de Türkiye tarafından önerilmiş, 2001’de kabul edilmiştir. UNESCO metni arşivin yaklaşık 25.000 tabletten oluştuğunu, Kadeş antlaşması tabletlerini de içerdiğini yazar. Türkiye Turizm Ansiklopedisi’nin farklı maddeleri kayıt tarihini 4 Eylül 2001 ve 22 Ocak 2002 olarak verir; tablet sayısı için Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün 2017 tarihli tanıtım kitabı 30 binden fazla der. Tabletlerin içeriği ve dilleri için Boğazköy çivi yazılı tabletleri sayfasına bakılabilir.

İlgili sayfalar

Kazı süreci için Hattuşa kazı tarihi, buluntuların sergilendiği yer için Boğazköy Müzesi, ziyaret için Hattuşa Gezi Rehberi sayfaları kullanılabilir.

Kaynaklar

• UNESCO World Heritage Centre, “Hattusha: the Hittite Capital” (dosya 377). https://whc.unesco.org/en/list/377/
• UNESCO Memory of the World, “The Hittite cuneiform tablets from Bogazköy”. https://www.unesco.org/en/memory-world/hittite-cuneiform-tablets-bogazkoy
• Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı, “Hattuşa: Hitit Başkenti Alan Yönetim Planı, Analiz Çalışması (Taslak) 2024-2025”. https://oka.gov.tr/assets/upload/dosyalar/hattusa-ayp_29112024_alan-analizi.pdf
• Ali İzzet Yılmaz (2019) ve Celal Şenol (2024), “Boğazköy (Hattuşa) Örenyeri”, Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/bogazkoy-hattusa-orenyeri
• Nermin Atila (2021), “Hattuşa Çivi Yazılı Tablet Arşivleri ve Kütüphaneleri”, Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/hattusa-civi-yazili-tablet-arsivleri-ve-kutuphaneleri
• Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, İlkler İmparatorluğu’nun Başkenti Hattuşa, 2017, ISBN 978-605-149-920-8. https://engelsiz.ktb.gov.tr/Eklenti/62253,turkcebaskikkkpdf.pdf
• Hitit Anıtları, “Boğazköy”. https://www.hittitemonuments.com/bogazkoy/index-t.htm

Sık sorulan sorular

Hattuşa UNESCO Dünya Miras Listesi'ne ne zaman alındı?

UNESCO kaydına göre Hattuşa, “Hattusha: the Hittite Capital” adıyla 1986 yılında listeye girmiştir; dosya numarası 377'dir.

UNESCO alanına hangi yerler dahildir?

UNESCO tanımına göre alan Hitit kent alanını, kuzeydeki Yazılıkaya kaya tapınağını, doğudaki Kayalı Boğaz kalıntılarını ve güneydeki İbikçam Ormanı'nı kapsar.

Boğazköy tabletleri de UNESCO listesinde mi?

Evet. Boğazköy Hitit çivi yazılı tabletleri 2001 kayıt yılıyla UNESCO Dünya Belleği Uluslararası Kaydı'nda yer alır; başvuruyu Türkiye yapmıştır.